Δύο δρόμοι που ανηφορίζουν: ο Αύγουστος της παλιάς Τήνου, σε χρώμα
Στη μία φωτογραφία, η λιτανεία κάτω από σημαίες και λάβαρα. Στην άλλη, ένας άνθρωπος με δυο άδεια κοφίνια. Ίδιο νησί, ίδιος μήνας, δύο δρόμοι — και οι δύο ανηφορίζουν.
Ο Αύγουστος στην Τήνο δεν ήταν ποτέ ένας. Ήταν δύο. Ο ένας κατέβαινε από τη Μεγαλόχαρη προς το λιμάνι μέσα σε καμπάνες, σημαίες και κόσμο στριμωγμένο στα μπαλκόνια. Ο άλλος ανέβαινε από τη Χώρα προς τα χωριά, με ένα γαϊδουράκι, δυο κοφίνια κι έναν άνθρωπο που είχε ξεπουλήσει από νωρίς. Δύο φωτογραφίες — τραβηγμένες τον ίδιο μήνα, σε διαφορετική ώρα της ζωής του νησιού — τα δείχνουν και τα δύο. Και μόλις ξαναβρήκαν τα χρώματά τους.
Ο δρόμος της Παναγίας
Ο παλιός δρόμος της Ευαγγελίστριας, στενός, με τις πλάκες του να γυαλίζουν από τον ήλιο. Δεξιά κι αριστερά, ο κόσμος δεν χωράει: γυναίκες με μαντήλια κρεμασμένες από τα κάγκελα, παιδιά καθισμένα στα σκαλοπάτια, μια κόκκινη ομπρέλα ανοιγμένη για σκιά. Οι ελληνικές σημαίες πέφτουν από τα μπαλκόνια σαν κουρτίνες.
Μέσα στην πομπή, τα λάβαρα με τις εικόνες, οι σταυροί, οι ιερείς με τα ράσα, ένα παιδί ντυμένο στα λευκά με το ραβδί του, ναύτες με λευκές στολές παραταγμένοι στη δεξιά πλευρά, στρατιωτικοί με χακί στην αριστερή. Τα κοντάρια που κρατούν τις σημαίες καταλήγουν όλα σε σταυρό. Στο βάθος, εκεί που ο δρόμος τελειώνει και αρχίζει η θάλασσα, ένα σημαιοστολισμένο πολεμικό στο λιμάνι.
Δεν χρειάζεται λεζάντα για να καταλάβεις τι συμβαίνει. Το προσκύνημα της Τήνου περνούσε ήδη τότε τα σύνορα του νησιού — και το νησί ολόκληρο έβγαινε στον δρόμο να το υποδεχτεί.
Ο δρόμος για τα χωριά
Η δεύτερη φωτογραφία είναι τραβηγμένη από ψηλά, στο λιθόστρωτο που ανεβαίνει προς την ενδοχώρα. Στο ίδιο μονοπάτι, δύο κατευθύνσεις: μπροστά, μια γυναίκα με πουά φόρεμα και μαντήλι κι ένας άντρας με ένα δοχείο στο χέρι κατεβαίνουν προς τη Χώρα. Πίσω τους, ένας ηλικιωμένος ανεβαίνει καβάλα στο γαϊδουράκι, με τα δυο κοφίνια δεμένα στο πλάι — και τα κοφίνια δείχνουν άδεια.
Γύρω του, ο σκελετός της παλιάς Τήνου: ξερολιθιές που χωρίζουν το βουνό σε αμέτρητα χωράφια, αναβαθμίδες, θερισμένα σπαρτά στο χρώμα του άχυρου, ένα ζώο που βόσκει, ερειπωμένα πέτρινα κτίσματα. Πιο πέρα, η θάλασσα και ένας όρμος με λίγα άσπρα σπίτια. Και μέσα σ’ όλα αυτά, οι κολόνες του ρεύματος με τα σύρματά τους: η καινούργια εποχή είχε ήδη πατήσει πάνω στον παλιό δρόμο.
Τι έτρεφε την Τήνο
Αυτή η δεύτερη εικόνα δεν είναι γραφική. Είναι οικονομία. Και το πώς δούλευε το περιέγραψε καθαρά κάτοικος του νησιού, σχολιάζοντας τη φωτογραφία σε δημόσια ανάρτηση.
Τα χωριά της Τήνου δεν ήταν απλώς τόποι κατοικίας· ήταν τα παραγωγικά κύτταρα του νησιού. Καλλιεργούσαν σιτηρά, όσπρια, πατάτες, λαχανικά, αμπέλια και οπωροφόρα, ενώ παράλληλα υπήρχε σημαντική κτηνοτροφία και παραγωγή τυριών.
Μέρος αυτής της παραγωγής κάλυπτε τις ανάγκες των ίδιων των χωριών. Το πλεόνασμα κατέβαινε στη Χώρα — με τα πόδια, με το ζώο, μέσα από το δίκτυο των λιθόστρωτων — για πώληση ή ανταλλαγή. Και μετά ο δρόμος γύριζε ανάποδα, με τα κοφίνια άδεια και λίγα κέρματα στην τσέπη.
Με σημερινούς όρους, αυτό ήταν ένα μοντέλο τοπικής και σε μεγάλο βαθμό αειφόρου οικονομίας: παραγωγή κοντά στον τόπο κατανάλωσης, μικρές μεταφορικές αποστάσεις, ελάχιστη εξάρτηση από εξωτερικές εφοδιαστικές αλυσίδες, αξιοποίηση των φυσικών πόρων του νησιού. Χωρίς να το ονομάζει κανείς έτσι, και χωρίς να το διαλέξει κανείς: έτσι γινόταν.
«Τα χωριά παρήγαν, η Χώρα συγκέντρωνε και κατανάλωνε — και η Τήνος, σε σημαντικό βαθμό, έτρεφε την Τήνο.»Από δημόσια ανάρτηση κατοίκου
Η φωνή των μανάβηδων
Ο ίδιος κάτοικος θυμάται και κάτι πιο προσωπικό — από τα χρόνια που τα κοφίνια κατέβαιναν ακόμη στη Χώρα:
Μια μαρτυρία από τις αρχές του ’70
«Αρχές της δεκαετίας του ’70, στο πατρικό μας σπίτι στην Τροχάνη, στον Άη Λευτέρη, ξυπνούσα τα καλοκαίρια με τη φωνή των «μανάβηδων» που κατέβαιναν κάθε πρωί από τα χωριά, με τον γάιδαρο και τα φορτωμένα κοφίνια στο πλάι, και διαλαλούσαν την πραμάτεια τους.
Κατέβαινε η μάνα μου, η κυρά Ρήνη, στον δρόμο κι αγόραζε λαχανικά και φρούτα, με την παραδοσιακή ζυγαριά, αφήνοντας λίγα κέρματα δραχμούλες για τον ιδρώτα αυτών των αγνών μαχητών της ζωής και της καθημερινότητας. Μιας εποχής που πέρασε ανεπιστρεπτί…»
Μαρτυρία κατοίκου, από δημόσια ανάρτηση.
Πού είναι αυτός ο δρόμος
Μόλις η φωτογραφία κυκλοφόρησε, ο τόπος αναγνωρίστηκε από κατοίκους: οι Μαρμαριές, στον παλιό δρόμο που ανεβαίνει προς το Βαρύ και περνά από την περιοχή της αρχαίας Τήνου. «Ο δρόμος που κατεβαίνει από τα πάνω μέρη προς τη Χώρα σώζεται ακόμη», σημείωσε ένας από αυτούς. Κι ένας άλλος, πιο λακωνικά: «Ίδιοι δρόμοι και τώρα — μόνο που έχουν άσφαλτο επάνω.»
Μαζί με τον τόπο ήρθαν και οι μνήμες:
Τι θυμούνται όσοι το έζησαν
«Τελευταία φορά τον πέρασα το ’64 ή το ’65, με τον γάιδαρο φορτωμένο και δύο κοφίνια γεμάτα σταφύλια κουμαριανά. Ήταν γύρω στα εννιάμερα.»
«Θυμάμαι τον εαυτό μου πιτσιρίκι, να κάθεται στη μέση του μουλαριού με τα κοφίνια αριστερά και δεξιά, γεμάτα σταφύλια ροζακιά, να κατεβαίνουμε τα Κατήφορα, και ο μπαμπάς μου καβάλα στον γάιδαρο. Γυρίζαμε απογευματάκι στο χωριό να ξεφορτώσει και να πάει τα ζωντανά να φάνε. Την άλλη μέρα στη Χώρα περίμενε ο μανάβης. Όμορφα χρόνια, και τυχεροί που τα ζήσαμε.»
Σχόλια κατοίκων της Τήνου σε δημόσια ανάρτηση.
Δύο σημειώσεις για τις φωτογραφίες
Οι δύο φωτογραφίες είναι ασπρόμαυρες· τα χρώματα αποκαταστάθηκαν ψηφιακά. Ό,τι βλέπετε σε σχήμα και θέση είναι αυθεντικό — άνθρωποι, σημαίες, τοίχοι, πλοία, κοφίνια· η απόχρωση είναι εύλογη αποκατάσταση, όχι τεκμήριο.
Δεν γνωρίζουμε ποιος τις τράβηξε ούτε την ακριβή τους χρονολογία. Βέβαιη είναι μόνο η εποχή του χρόνου: και οι δύο είναι Αύγουστος — η μία στη λιτανεία, η άλλη στα θερισμένα χωράφια. Ο τόπος της δεύτερης προσδιορίστηκε από κατοίκους (Μαρμαριές)· για τη λιτανεία, αν αναγνωρίζετε πρόσωπα ή χρονιά, γράψτε μας.
Δύο δρόμοι, ένας μήνας
Το νησί που ανέβαινε στην Παναγία και το νησί που ανέβαινε στα χωριά ήταν το ίδιο νησί.
Ο ένας δρόμος κρατήθηκε: η λιτανεία γίνεται ακόμη, ο κόσμος βγαίνει ακόμη στα μπαλκόνια. Ο άλλος έσβησε σχεδόν ολόκληρος — τα λιθόστρωτα έγιναν μονοπάτια περιπάτου, τα κοφίνια μουσειακά αντικείμενα, και τα λαχανικά έρχονται με το πλοίο.
Έχετε παλιές φωτογραφίες της Τήνου; Στείλτε τις μας. Θα τις δούμε, θα τις αποκαταστήσουμε και θα τις δημοσιεύσουμε — γιατί κάθε τέτοια εικόνα είναι ένα κομμάτι μνήμης που αλλιώς χάνεται σε ένα συρτάρι.
Φωτογραφίες: αρχειακό υλικό, φωτογράφος άγνωστος · ψηφιακή αποκατάσταση και χρωματισμός. Μαρτυρίες: δημόσια σχόλια κατοίκων της Τήνου.