Ξερολιθιές Τήνου: το νησί που χτίστηκε με τα χέρια — και γιατί η UNESCO δεν το κρατάει όρθιο
Πάνω από 500 χιλιόμετρα μονοπάτια, χίλιοι περίπου περιστεριώνες, δεκάδες χιλιάδες κελιά, αμέτρητες πεζούλες. Το «χειροποίητο νησί» μπήκε στον κατάλογο της UNESCO το 2018. Σχεδόν οκτώ χρόνια μετά, το ερώτημα δεν είναι αν αναγνωρίζεται — είναι ποιος το συντηρεί.
Κοιτάξτε μια οποιαδήποτε πλαγιά της Τήνου με το φως του απογεύματος. Οι σειρές που κατεβαίνουν σκαλοπάτι-σκαλοπάτι δεν έγιναν έτσι από μόνες τους. Είναι πεζούλες: πέτρα πάνω σε πέτρα, χωρίς λάσπη και χωρίς τσιμέντο, από γενιές που χρειάζονταν λίγη ίσια γη για να σπείρουν.
Το τοπίο που έρχεται κόσμος από όλη την Ελλάδα να δει είναι, κυριολεκτικά, κατασκευή. Και σαν κάθε κατασκευή, θέλει συντήρηση.
Τις φωτογραφίες αυτού του άρθρου τις τράβηξε η Δέσποινα Μπαρμπόγλου στη διαδρομή Πάνορμος–Χώρα, «για να απαθανατίσω ένα αγαπημένο κομμάτι» της, όπως έγραψε. Ο τίτλος που τους έδωσε ήταν σκέτος: «Η Τήνος που χάνεται».
Δεν είναι διακόσμηση. Είναι υποδομή.
Η ξερολιθιά είναι δόμηση με πέτρες χωρίς κανένα συνδετικό υλικό — στέκει μόνο με το βάρος και το δέσιμό τους. Ακριβώς αυτό είναι και το μυστικό της: ο τοίχος αναπνέει. «Το βρόχινο νερό γλιστρά ανάμεσα από τις πέτρες και περνά σε αυλάκια που ποτίζουν τις αναβαθμίδες», εξηγεί η αρχαιολόγος Κωνσταντίνα Παπαγεωργίου. Ένας τσιμεντένιος τοίχος στην ίδια θέση θα λειτουργούσε σαν φράγμα — και θα έσπαγε.
Σε ένα νησί χωρίς πεδιάδα, οι πεζούλες ήταν «ο μόνος τρόπος δημιουργίας καλλιεργήσιμης γης» και ο τρόπος να «συγκρατηθεί η ορμή του νερού», όπως το θέτει ο Γιάννης Δελλατόλας, πρόεδρος του Συλλόγου Αμπασάδα. Δεν υπάρχει σχεδόν τετραγωνικό μέτρο του νησιού που να μην το έχει αγγίξει ανθρώπινο χέρι.
Και κάτι που σπάνια συζητιέται: αυτές οι κατασκευές είναι, όπως έχει ειπωθεί σε συνέδρια για το κυκλαδικό τοπίο, δοκιμασμένο φάρμακο απέναντι στην κλιματική κρίση — στις πλημμύρες και στη διάβρωση. Όταν πέφτει μια πεζούλα δεν χάνεται μια «γραφική» πέτρα· ξεκινάει μια κατολίσθηση σε αργή κίνηση.
Το λεξιλόγιο του τόπου
Πεζούλες — οι ξερολιθικοί τοίχοι αντιστήριξης που κρατούν τις αναβαθμίδες.
Β’λήστρες — από το «’λήστρες ‘βουλούν»: οι ξερολιθιές που έχουν σωριαστεί.
Κατοικιές (ή κάμαρες) — τα μικρά πέτρινα κτίσματα προσωρινής διαμονής του αγρότη στο χωράφι.
Κελιά — τα μικρά πέτρινα κτίσματα για τα ζώα και για αποθήκευση· δεκάδες χιλιάδες σε όλο το νησί. Μάντρες — οι πέτρινες περιφράξεις.
Τι ακριβώς έγινε το 2018 — και τι δεν έγινε
Η «τέχνη της ξερολιθιάς» εγγράφηκε στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO το 2018, με κοινή υποψηφιότητα οκτώ χωρών: Ελλάδα, Κροατία, Κύπρος, Γαλλία, Ιταλία, Σλοβενία, Ισπανία, Ελβετία. Στο ελληνικό Εθνικό Ευρετήριο βρισκόταν ήδη από το 2015.
Εδώ χρειάζεται καθαρή κουβέντα, γιατί η παρανόηση είναι διαδεδομένη. Η εγγραφή αφορά την τέχνη — τη γνώση του να χτίζεις χωρίς κονίαμα και τη μεταβίβασή της από γενιά σε γενιά. Δεν είναι κήρυξη μνημείου. Δεν καθιστά από μόνη της τη συγκεκριμένη πεζούλα στη συγκεκριμένη ραχούλα διατηρητέα και δεν δημιουργεί ζώνη προστασίας.
Η UNESCO αναγνώρισε τον τρόπο που χτίζουμε. Το τι θα μείνει όρθιο κρίνεται αλλού.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αναγνώριση είναι κενή. Σημαίνει ότι είναι εργαλείο επιχειρήματος και όχι εργαλείο απαγόρευσης: δίνει βάση για να ζητηθούν ρήτρες προστασίας στα τοπικά σχέδια, χρηματοδοτήσεις, εκπαίδευση μαστόρων. Δεν υποκαθιστά τον όρο δόμησης.
Τι τις χαλάει στ’ αλήθεια — τρεις αιτίες, όχι μία
Θέλει δύο αιώνες για να φτιαχτεί. Γκρεμίζεται σε μία ώρα. Και ξαναχτίζεται μόνο αν βρεθεί μάστορας.
1. Η εγκατάλειψη. Μια ξερολιθιά είναι ζωντανή όσο κάποιος τη συντηρεί. Όταν σταματά η καλλιέργεια, ο πρώτος χειμώνας βρίσκει τη χαλαρή πέτρα και ξεκινά η αντίστροφη μέτρηση. Οι β’λήστρες δεν είναι φυσικό φαινόμενο· είναι το αποτύπωμα μιας αγροτικής οικονομίας που συρρικνώθηκε.
2. Τα αδέσποτα. Η πιο άμεση και η λιγότερο συζητημένη αιτία — και η μόνη που δεν χρειάζεται καμία άδεια. Τα αδέσποτα και ανεπιτήρητα κατσίκια του νησιού εκτιμώνται σε 6.000 έως 10.000. Ανεβαίνουν στις πεζούλες ψάχνοντας τροφή, ξεκολλούν την πέτρα και αποδιοργανώνουν τον τοίχο· ταυτόχρονα κόβουν κάθε νέο βλαστό, εμποδίζοντας και τη βλάστηση που θα κρατούσε το χώμα στη θέση του. Η ζημιά είναι καθημερινή και αθόρυβη — δεν την ακούει κανείς, απλώς μια μέρα η πεζούλα δεν είναι εκεί.
3. Η πρόσβαση. Δεν είναι, συνήθως, το ίδιο το κτίσμα που πειράζει την ξερολιθιά. Είναι ο δρόμος που πρέπει να φτάσει ως εκεί. Ένας χωματόδρομος για όχημα κόβει εγκάρσια το μονοπάτι, διακόπτει τη σειρά των αναβαθμίδων και αλλάζει τη ροή του νερού σε ολόκληρη τη ραχούλα. Η επίδραση είναι δυσανάλογη με το εμβαδόν του.
Πώς μοιάζει αυτό στο έδαφος
Τον Αύγουστο, κάτοικος του νησιού ανέβασε δεκαέξι δευτερόλεπτα βίντεο από τον Τριπόταμο. Μια πλαγιά με δεκάδες αναβαθμίδες σε φως απογεύματος: οι επίπεδες επιφάνειες ανοιχτόχρωμες, τα πρανή στη σκιά, χαμηλά μια πέτρινη αγροικία. Στη μέση της εικόνας περνάει μια φρέσκια σκούρα χαρακιά — νέος χωματόδρομος που κόβει τις πεζούλες οριζόντια — και πάνω στη χάραξη δουλεύει ένας φορτωτής.
Η ανάρτηση υπογράφεται από την Ιωάννα Παπασταθοπούλου και περιγράφει χρονική σειρά: ο δρόμος άνοιξε την Παρασκευή· ενημέρωσε τις Αρχές· οι εργασίες συνεχίστηκαν το Σάββατο, την Κυριακή και ξανά την Τρίτη το απόγευμα, ώρα που τράβηξε το βίντεο. «Αυτή τη στιγμή ξηλώνουν προστατευόμενες ξερολιθιές στην μέσα πλευρά του νέου δρόμου», έγραφε.
Τρεις διευκρινίσεις, γιατί εδώ ξεφεύγουν τα κείμενα. Πρώτον, δεν κατονομάζουμε και δεν καταλογίζουμε ευθύνες σε κανέναν: στο υλικό δεν φαίνεται πινακίδα, πρόσωπο ή επωνυμία, και δεν έχουμε στοιχεία για το ποιος και για ποιον σκοπό. Δεύτερον, ο χαρακτηρισμός «προστατευόμενες» είναι δικός της — το τι ισχύει για το συγκεκριμένο σημείο το βεβαιώνουν μόνο οι αρμόδιες υπηρεσίες — δεν είναι κάτι που το αποφασίζουμε εμείς. Τρίτον, τα σχόλια κάτω από την ανάρτηση δεν τα αναδημοσιεύουμε: περιέχουν υποθέσεις για πρόσωπα και σκοπούς που δεν έχουμε τρόπο να επιβεβαιώσουμε.
Η ανάρτηση από τον Τριπόταμο.
Ο αριθμός που χαλάει το εύκολο αφήγημα
Και τώρα η άλλη πλευρά, που πρέπει να ειπωθεί. Σε επιστολή του για τον νέο πολεοδομικό σχεδιασμό, ο δήμαρχος Τήνου Παναγιώτης Κροντηράς επικαλείται στοιχεία που ξαφνιάζουν: την περίοδο 2018–2022 εκδόθηκαν στην Τήνο 151 οικοδομικές άδειες, όταν σε Πάρο και Σαντορίνη ξεπέρασαν τις χίλιες.
Δηλαδή, σε καθαρό όγκο, η Τήνος χτίζει κλάσματα του τι χτίζουν τα γειτονικά νησιά. Και όμως η αίσθηση της απώλειας είναι υπαρκτή. Το συμπέρασμα δεν είναι ότι κάποιος υπερβάλλει — είναι ότι το ζήτημα δεν είναι ποσοτικό. Είναι ζήτημα χωροθέτησης και μεθόδου: πού πέφτει η άδεια, πώς φτάνει ο δρόμος, τι γίνεται με το ανάγλυφο. Δέκα κατοικίες μέσα σε οικισμό δεν αφήνουν το αποτύπωμα που αφήνει μία ψηλά σε μια ακάλυπτη ραχούλα, με καινούριο δρόμο πρόσβασης.
Πού κρίνεται τώρα το πράγμα
Η Τήνος δεν είναι αρρύθμιστη. Λειτουργεί με Ζώνη Οικιστικού Ελέγχου από το 2003 (ΦΕΚ 160/Δ/2003), που θέτει όρια κατάτμησης και περιορισμούς δόμησης εκτός σχεδίου. Το κρίσιμο όμως παίζεται τώρα, σε δύο μέτωπα.
Το πρώτο είναι το Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο. Ο Δήμος έχει καταθέσει τις προτάσεις του επιλέγοντας το σενάριο της ήπιας ανάπτυξης. Εκεί μπορούν —αν μπουν— να γραφτούν συγκεκριμένες ρήτρες για αναβαθμίδες, μονοπάτια και αγροτικά κτίσματα. Οργανώσεις από όλες τις Κυκλάδες έχουν ήδη θέσει ακριβώς αυτό το αίτημα: να μην αφεθεί το αγροτικό τοπίο εκτός σχεδιασμού.
Το δεύτερο είναι το νέο πλαίσιο για την εκτός σχεδίου δόμηση, όπου η Τήνος έχει ιδιαιτερότητα που ο δήμαρχος θέτει με σαφήνεια: η απαίτηση ελάχιστου πλάτους δρόμου 3,5 μέτρων προσκρούει στο ότι οι κοινόχρηστοι δρόμοι του νησιού είναι του 17ου–19ου αιώνα, φτιαγμένοι για ανθρώπους και ζώα. Η ειρωνεία είναι διπλή: το ίδιο δίκτυο που κινδυνεύει να θεωρηθεί «ανεπαρκές» για να δώσει αρτιότητα, είναι το δίκτυο που θέλουμε να προστατεύσουμε ως κληρονομιά.
Τι δουλεύει ήδη — και δουλεύει με τα χέρια
Τον Νοέμβριο–Δεκέμβριο του 2024 ο Σύλλογος Αμπασάδα, υπό την αιγίδα της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού, διοργάνωσε τη Γιορτή Ξερολιθιάς: τριήμερο σχολείο με περίπου 30 συμμετέχοντες από την Ελλάδα και το εξωτερικό, που αποκατέστησαν τις κατεστραμμένες ξερολιθιές στη διαδρομή Σμαρδάκιτο–Λουτρά και πρόσθεσαν άλλο ένα χιλιόμετρο σηματοδοτημένης διαδρομής στον χάρτη.
Συμμετείχαν το Νηπιαγωγείο Καλλονής, το 1ο και το 2ο Δημοτικό, το Δημοτικό Εξωμβούργου, το Γυμνάσιο και το Λύκειο. Αυτό, στην πράξη, είναι η «άυλη κληρονομιά»: όχι το πιστοποιητικό, αλλά το ότι κάποιος δεκάχρονος έμαθε πώς κάθεται η πέτρα.
Το ερώτημα που μένει
Η ξερολιθιά επιβίωσε αιώνες επειδή είχε δουλειά να κάνει: κρατούσε χώμα, νερό και τροφή. Της αφαιρέσαμε τη δουλειά και της δώσαμε τίτλο. Ο τίτλος δεν σηκώνει πέτρες.
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι αν θα χτιστεί η Τήνος — θα χτιστεί, και λιγότερο από τα γειτονικά νησιά. Είναι αν το πολεοδομικό σχέδιο που ετοιμάζεται θα αντιμετωπίσει τις αναβαθμίδες, τα μονοπάτια και τα αγροτικά κτίσματα ως στοιχεία του τοπίου με κανόνες πάνω τους, ή ως γραφικό φόντο που ό,τι απομείνει, απόμεινε. Και αν κάποια στιγμή θα μπει στο τραπέζι το θέμα των αδέσποτων και ανεπιτήρητων ζώων, που δεν χρειάζονται καμία άδεια για να ρίξουν μια πεζούλα.
Στείλτε μας ό,τι βλέπετε
Ξέρετε σημείο στην Τήνο όπου ξηλώνονται πεζούλες ή σκάβεται πλαγιά — ή, το αντίθετο, όπου κάποιος τις ξαναχτίζει; Στείλτε μας φωτογραφία και τοποθεσία. Οι δικές σας εικόνες είναι η καταγραφή του νησιού.
Πηγές: Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ελλάδας / ΥΠΠΟ (ayla.culture.gr) · UNESCO, απόφαση 13.COM 10.b.10 (2018) · Σύλλογος Αμπασάδα (ambassada.gr) · ΕΡΤ, «Οι ξερολιθιές της Τήνου» · Βιώσιμες Κυκλάδες · Paths of Greece / Tinos Trails · ΠΔ 13.02.2003, ΦΕΚ 160/Δ/2003 · επιστολή Δημάρχου Τήνου για τον πολεοδομικό σχεδιασμό · Δήμος Τήνου, προτάσεις ΤΠΣ. Φωτογραφίες: Δέσποινα Μπαρμπόγλου, από δημόσια ανάρτησή της με φωτογραφίες της διαδρομής Πάνορμος–Χώρα. Η φωτογραφία και τα καρέ βίντεο από τον Τριπόταμο: δημόσια ανάρτηση της Ιωάννας Παπασταθοπούλου.