Τέσσερα φανάρια, 34 μέτρα: το πρώτο καμπαναριό της Ευαγγελίστριας σε ένα παλιό σχέδιο
Μια ασπρόμαυρη απεικόνιση του Ναού κυκλοφόρησε στο Facebook ως «το αρχικό σχέδιο». Δείχνει τον τρούλο, τις καμάρες και τη μαρμάρινη σκάλα όπως τις ξέρουμε — και ένα κωδωνοστάσιο που δεν στέκει πια εκεί.
Την Τετάρτη 2 Σεπτεμβρίου εμφανίστηκε σε δημόσια ανάρτηση στο Facebook η φωτογραφία ενός παλιού σχεδίου του Ιερού Ναού της Ευαγγελίστριας, με μία μόνο λεζάντα: «Το αρχικό σχέδιο του Ναού της Ευαγγελίστριας Τήνου». Καμία χρονολογία, κανένα όνομα, καμία ένδειξη για το πού φυλάσσεται. Η εικόνα όμως έχει κάτι που αξίζει να το δει κανείς προσεκτικά.
Τι δείχνει η εικόνα
Πρόκειται για φωτογραφία ενός σχεδίου με μολύβι και γκρίζα πλύση, σε χαρτί που έχει κιτρινίσει και φέρει λεκέδες και μια χαρακιά στο επάνω μέρος. Η λήψη έγινε προφανώς πίσω από τζάμι: δύο οριζόντιες λευκές ανταύγειες κόβουν την εικόνα στη μέση.
Το κτίριο αποδίδεται σε προοπτική, από την αυλή. Στο κέντρο υψώνεται ο μεγάλος ημισφαιρικός τρούλος με τον σταυρό, πάνω σε τύμπανο που περιτρέχεται από σειρά τοξωτών ανοιγμάτων. Το γείσο στεφανώνεται από μια συνεχή σειρά διακοσμητικών απολήξεων και μικρών αψιδωμάτων, με μεγαλύτερα αετώματα και ρόδακες. Από κάτω τρέχει η σειρά των ψηλών τοξωτών παραθύρων του ορόφου και, στο ισόγειο, οι καμάρες των στοών που περιβάλλουν την αυλή. Μπροστά, η μεγάλη διπλή μαρμάρινη σκάλα με τα κιγκλιδώματα ανεβάζει στο επίπεδο του ναού, ενώ από κάτω της διακρίνεται άλλη μια σειρά τοξωτών ανοιγμάτων.
Ως εδώ, όποιος έχει ανέβει τη Μεγαλόχαρης αναγνωρίζει τα πάντα. Η διαφορά είναι ψηλότερα και δεξιά.
Το καμπαναριό των τεσσάρων φαναριών
Στο σχέδιο το κωδωνοστάσιο είναι εμφανώς λεπτό και ψηλό, και ανεβαίνει σε διαδοχικά ανοιχτά διαμερίσματα: τρία τετράγωνα με τοξωτά ανοίγματα και κιγκλιδώματα, και από πάνω ένα μικρό κυκλικό φαναράκι με θόλο. Τέσσερα ανοιχτά διαμερίσματα συνολικά.
Ο αριθμός δεν είναι τυχαίος. Το αρχικό καμπαναριό της Ευαγγελίστριας, σύμφωνα με την καταγεγραμμένη περιγραφή του ναού, είχε ύψος 34 μέτρα και τέσσερα φανάρια. Οι δυνατοί βοριάδες του νησιού επέβαλαν την ανακατασκευή του για λόγους ασφαλείας. Το σημερινό είναι 29 μέτρα και τρία μαρμάρινα φανάρια, πάνω στην αρχική λίθινη βάση, με τον σταυρό στην κορυφή.
Τι λένε οι πηγές για το καμπαναριό
Το σημερινό κωδωνοστάσιο κατασκεύασε ο Ιωάννης Φιλιππότης από τον Πύργο της Τήνου, ενώ τη μελέτη και την επίβλεψη είχε ο ακαδημαϊκός Αναστάσιος Ορλάνδος. Ως πρότυπο αναφέρεται το κωδωνοστάσιο του Μητροπολιτικού Ναού της Αγίας Φωτεινής Σμύρνης.
Για τον ίδιο τον ναό, η περιγραφή είναι κατηγορηματική: παραμένει μέχρι σήμερα «χωρίς ουσιαστικές αλλαγές, εκτός από την κύρια όψη και το καμπαναριό». Δηλαδή ακριβώς τα δύο σημεία στα οποία μια παλιά απεικόνιση έχει κάτι να μας δείξει.
Ο άνθρωπος που τον σχεδίασε
Τον ναό σχεδίασε και διηύθυνε τις εργασίες ο Ευστράτιος Εμμανουήλ Καλονάρης, γνωστός ως «ο Σμυρναίος». Δική του δεν ήταν μόνο η τρίκλιτη βασιλική με τον τρούλο: σχεδίασε και τα αρχικά προσκτίσματα, τα αρχιτεκτονικά διακοσμήματα και το πρώτο καμπαναριό. Υπέγραφε «Ευστράτιος Σμυρναίος» — η υπογραφή του σώζεται σε δύο κτητορικές επιγραφές, στο ημικυκλικό υπέρθυρο της κύριας εισόδου και στην αρχιτεκτονική πλάκα της κόγχης του ιερού.
Ακολούθησε τα αρχιτεκτονικά πρότυπα του νησιού και πρόσθεσε σε αυτά στοιχεία από τη δυτική και τη μικρασιατική παράδοση — ένα κτίριο σχεδιασμένο ειδικά για να δέχεται προσκυνητές.Από την καταγεγραμμένη περιγραφή του ναού
Στο πρόσωπό του υπάρχει και μια μικρή διαφωνία των πηγών, που αξίζει να σημειωθεί: άλλες τον αναφέρουν γεννημένο στη Σμύρνη με τηνιακή καταγωγή, άλλες ως Τήνιο εγκατεστημένο στη Σμύρνη. Και οι δύο εκδοχές λένε το ίδιο πράγμα με άλλη σειρά — ο ναός της Τήνου σχεδιάστηκε από χέρι που είχε και τα δύο νησιά μέσα του, το τηνιακό μάρμαρο και τη μικρασιατική εμπειρία.
Το χρονολόγιο του έργου
Τα μάρμαρα, σε μεγάλες ποσότητες, μεταφέρθηκαν κατά κύριο λόγο από τον αρχαιολογικό χώρο της γειτονικής Δήλου. Το έργο κράτησε σχεδόν εξήντα χρόνια και στηρίχθηκε στη δουλειά και στα χρήματα του τηνιακού λαού και προσκυνητών από την Ελλάδα και το εξωτερικό — υπήρξαν εβδομάδες που οι επιστάτες δυσκολεύονταν να πληρώσουν εργάτες και υλικά.
Τι δεν μπορούμε να πούμε
Δεν γνωρίζουμε ποιος φιλοτέχνησε το σχέδιο της φωτογραφίας, πότε, ούτε πού φυλάσσεται σήμερα το πρωτότυπο. Δεν μπορούμε επίσης να βεβαιώσουμε — από τη φωτογραφία και μόνο — αν πρόκειται για σχέδιο του ίδιου του Καλονάρη πριν από την ανέγερση ή για μεταγενέστερη απεικόνιση του ναού όπως στεκόταν τον 19ο αιώνα, με το πρώτο του καμπαναριό.
Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι δείχνει τον ναό σε μορφή διαφορετική από τη σημερινή, ακριβώς στο σημείο όπου οι πηγές λένε ότι έγινε αλλαγή.
Η εικόνα προέρχεται από δημόσια ανάρτηση κατοίκου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (Facebook, ανάρτηση της Katerina Chatziloui Kagiorgi, 2/9/2026). Τα ιστορικά και αρχιτεκτονικά στοιχεία αντλήθηκαν από την καταγεγραμμένη περιγραφή του Ιερού Ναού Ευαγγελιστρίας Τήνου και του Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου.