Η Τήνος μέσα στη μεγάλη Ιστορία: το «Ιστορικό Αρχείο Τήνου» του π. Μάρκου Φώσκολου στις σελίδες του «Ποντικιού»

Γάμοι που άλλαζαν κυριαρχίες, κληρονομιές που κινητοποιούσαν τη Βενετία, πειρατές που άδειαζαν τις ακτές — και μια επιστολή των Τηνίων του 1400. Η Τήνος του 13ου – 15ου αιώνα, όπως τη διάβασε ένας κριτικός σε αθηναϊκή εφημερίδα.

Στο «Ποντίκι» (τεύχος 2459) και σήμερα, Σάββατο 10 Οκτωβρίου, στο topontiki.gr, ο Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης παρουσιάζει σε εκτενή κριτική τον πρώτο τόμο του έργου «Το Ιστορικό Αρχείο Τήνου, Ι. 13ος – 15ος αιώνας» του π. Μάρκου Φώσκολου, Αρχειοφύλακα της Καθολικής Αρχιεπισκοπής Νάξου – Τήνου. Μια σπάνια στιγμή: η μεσαιωνική ιστορία του νησιού μας συζητιέται στις στήλες βιβλίου πανελλαδικής εφημερίδας.

Και η κριτική του Ξενοφώντα Μπρουντζάκη αξίζει να διαβαστεί για τον εαυτό της: ένα κείμενο με γνώση, μέτρο και πραγματική αγάπη για τη λεπτομέρεια, που κάνει μια επιστημονική έκδοση να διαβάζεται σαν αφήγηση.

Ένα νησί ανάμεσα στην Κωνσταντινούπολη και τη Βενετία

Η Τήνος του βιβλίου, σημειώνει ο κριτικός, απέχει πολύ από τη γνώριμη καρτ-ποστάλ του κυκλαδίτικου νησιού. Είναι ένας τόπος όπου οι τύχες του κρίνονται ανάμεσα στην Κωνσταντινούπολη, τη Βενετία, το Νεγροπόντε και τα λατινικά κρατίδια του Αιγαίου. Μέσα από έγγραφα, γενεαλογίες, δίκες, εκκλησιαστικές αλλαγές και διοικητικές πράξεις, ο π. Φώσκολος ανασυνθέτει έναν κόσμο πυκνό και ανήσυχο, ανοιχτό σε όλες τις δυνάμεις της ανατολικής Μεσογείου.

Η αφετηρία είναι το 1204, η Δ΄ Σταυροφορία και η διανομή της βυζαντινής επικράτειας. Για περίπου δύο αιώνες η Τήνος και η Μύκονος περνούν στους Γκίζη. Και ένα από τα επίμετρα του τόμου θέτει ένα ερώτημα που, κατά τον κριτικό, αγγίζει την καρδιά του προβλήματος: «Φραγκοκρατία ή Γκιζοκρατία;».

Τρία δίκαια σε ένα μικρό νησί

Ένα από τα σημεία που ξεχωρίζει η κριτική είναι το «θεσμικό μωσαϊκό» της μεσαιωνικής Τήνου. Η τοπική φεουδαρχία δεν αντιγράφει το δυτικό πρότυπο: τα φέουδα είναι μικρά και δεν υπάρχει κλειστή αριστοκρατία. Οι ορθόδοξοι κρατούν τις βυζαντινές τους παραδόσεις στα θρησκευτικά, οι καθολικοί υπάγονται στο κανονικό δίκαιο της Ρώμης, στα αστικά και ποινικά ισχύουν κανόνες του Νεγροπόντε (της λατινοκρατούμενης Εύβοιας), ενώ τις σχέσεις ηγεμόνα και φεουδαρχών ρυθμίζουν οι Ασσίζες της Ρωμανίας. Η εξουσία αλλάζει σε μια μέρα· ο τρόπος που καλλιεργείται η γη και γιορτάζεται μια γιορτή, γράφει ο κριτικός, χρειάζεται αιώνες.

Το ίδιο και με τα Κάστρα. Ο Ξώμπουργος εμφανίζεται εδώ πρώτα ως ανάγκη: ασφάλεια από τους πειρατές, έλεγχος των θαλάσσιων περασμάτων, μετακίνηση των κατοίκων από τις ακτές προς την ενδοχώρα. Μια θάλασσα που ήταν μαζί πηγή ζωής και μόνιμη απειλή.

«Φράγκοι και Έλληνες, μικροί και μεγάλοι»

Όταν η δυναστεία των Γκίζη σβήνει, η Βενετία βρίσκεται πια απέναντι σε μια ολόκληρη κοινωνία. Και εδώ ο κριτικός στέκεται σε αυτό που θεωρεί από τα ωραιότερα τεκμήρια του τόμου: την επιστολή των κατοίκων της Τήνου το 1400 προς τη Γαληνοτάτη, να μην τους παραδώσει σε νέο κύριο.

Πίσω από τη διοικητική γλώσσα, διαβάζει ο Ξ. Μπρουντζάκης τη γέννηση μιας κοινότητας που αρχίζει να βλέπει τον εαυτό της ως σύνολο. Δεν ζητά ανεξαρτησία· ζητά να κρατήσει τα έθιμα, τις περιουσίες και τον τρόπο που διοικείται. Η Βενετία κυβερνά, αλλά χρειάζεται τη συναίνεση των κυβερνωμένων.

Καθολικοί και ορθόδοξοι, χωρίς εύκολη δραματουργία

Το εκκλησιαστικό μέρος του τόμου είναι, κατά την κριτική, το πιο απαιτητικό. Η σχέση Καθολικής και Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Τήνο παρουσιάζεται χωρίς το σχήμα μιας μόνιμης σύγκρουσης. Ο συγγραφέας εξετάζει την πιθανότητα σημαντικό μέρος του ορθόδοξου πληθυσμού να πέρασε τον 15ο αιώνα στον καθολικισμό, συνδέοντάς το με το κλίμα της Συνόδου της Φλωρεντίας και με τη δράση του επισκόπου Μάρκου Σκλάβου. Ο κριτικός σημειώνει ότι οι άμεσες μαρτυρίες είναι λίγες και ότι ο π. Φώσκολος δεν παρουσιάζει την υπόθεση ως βεβαιότητα. Το ίδιο ισχύει και για την αναζήτηση του «Locus Episcopatus», της παλιάς επισκοπικής έδρας: πειστικές προτάσεις, που περιμένουν αρχαιολογική ή αρχειακή επιβεβαίωση.

Ένα βιβλίο για να το συμβουλεύεσαι

Η κριτική δεν κρύβει ότι η ανάγνωση θέλει αντοχή: πολλά ονόματα, γενεαλογίες, υποσημειώσεις και επίμετρα, και μεταφράσεις εγγράφων που κρατούν το ύφος του πρωτοτύπου. Καταλήγει όμως ότι η δύναμη του τόμου είναι ακριβώς η τεκμηρίωση: ένα βιβλίο που δεν διαβάζεται βιαστικά, αλλά στο οποίο επιστρέφεις ξανά και ξανά. Και, κατά τον κριτικό, η ιστορία μιας κοινωνίας που επέζησε επειδή έμαθε να προσαρμόζεται χωρίς να χάνεται.

Ολόκληρη την κριτική, που αξίζει να διαβαστεί, μπορείτε να τη βρείτε στο topontiki.gr.

Από έναν τόπο μικρό, ένας κόσμος ολόκληρος.