Τέχνη · Περιστεριώνες της Τήνου
«Ένας περιστεριώνας που δεν υπάρχει»: το σχέδιο του Πέτρου Φιλίππου για τα περιστέρια που έφυγαν από την Τήνο
Η πέτρα μένει, τα πουλιά λείπουν.
Στο σχέδιο που μοιράστηκε με το Tinos Live TV ο Πέτρος Φιλίππου, ο τηνιακός περιστεριώνας στέκει ακόμη με τις σχιστόπλακες, τους τριγωνικούς φεγγίτες και τους ήλιους στην κορυφή του. Στα ανοίγματα όμως, που κάποτε φιλοξενούσαν τα πουλιά, δεν φαίνεται ούτε ένα. Το κτίσμα μοιάζει να έχει χάσει όχι μόνο τους ενοίκους του, αλλά και τον λόγο για τον οποίο χτίστηκε.
Ο δημιουργός το περιγράφει ως
Η εικόνα λειτουργεί σαν μικρή, πυκνή αλληγορία: ο περιστεριώνας παραμένει όρθιος, αλλά η ζωή έχει αποσυρθεί από μέσα του.
Περισσότερο από ένα όμορφο κτίσμα
Οι περιστεριώνες είναι από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία του τηνιακού τοπίου — όχι ως μεμονωμένα μνημεία, αλλά ως μέρος ενός ολόκληρου τρόπου ζωής. Στην αγροτική Τήνο, οι ξερολιθιές συγκρατούσαν τις πλαγιές και σχημάτιζαν αναβαθμίδες, ενώ δίπλα τους υπήρχαν κελιά, μύλοι, αρδευτικά έργα, μονοπάτια και περιστεριώνες. Όλα μαζί συνέθεταν ένα ενιαίο δίκτυο, που επέτρεψε στους κατοίκους να καλλιεργούν και να ζουν σε ένα απαιτητικό, επικλινές τοπίο.
Η ξερολιθιά δεν είναι απλώς μια τεχνική κατασκευής χωρίς συνδετικό υλικό. Είναι γνώση για τον τόπο: πώς αξιοποιείται η πέτρα που υπάρχει γύρω, πώς συγκρατείται το χώμα, πώς οργανώνεται η καθημερινή ζωή σε ένα νησί με περιορισμένους πόρους. Το 2018 η τέχνη της ξερολιθιάς εντάχθηκε στον κατάλογο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO.
Από ανάγκη, σε αρχιτεκτονική
Η εκτροφή περιστεριών είχε πρακτική αξία: τα πουλιά πρόσφεραν κρέας, ενώ η κοπριά τους λίπαινε τα χωράφια. Με τον χρόνο, οι περιστεριώνες έγιναν και ιδιαίτερα διακοσμημένα κτίσματα — έργα λαϊκής αρχιτεκτονικής όπου η χρησιμότητα συνυπάρχει με την επινοητικότητα και την αισθητική.
Οι γεωμετρικές συνθέσεις στις όψεις τους δεν είναι απλώς στολίδια. Οι πλάκες, οι φωλιές και τα ανοίγματα υπηρετούν τη λειτουργία του κτίσματος, αλλά σχηματίζουν συγχρόνως ένα πέτρινο κέντημα. Έτσι κάθε περιστεριώνας συνομιλεί με το τοπίο γύρω του: τις πεζούλες, τα χωράφια, τις ελιές και τα μονοπάτια που τον ενώνουν με τα χωριά.
Ένα αρχείο για όσα αλλάζουν
Πόσο μεγάλη ήταν κάποτε η παρουσία τους το δείχνει η καταγραφή του Ελβετού αρχιτέκτονα Manuel Baud-Bovy. Το 1955 διέσχισε την Τήνο για περίπου δύο μήνες, με τα πόδια ή με μουλάρι, εντόπισε γύρω στους 800 περιστεριώνες και τους αποτύπωσε σε τέσσερα άλμπουμ με σχέδια και σημειώσεις. Η δουλειά του είναι σήμερα πολύτιμο αρχείο για κτίσματα που, σε αρκετές περιπτώσεις, έχουν από τότε ερειπωθεί ή χαθεί.
Αυτή η ιστορία δίνει άλλο βάρος στο σχέδιο του Πέτρου Φιλίππου. Ο άδειος περιστεριώνας δεν είναι μόνο μια εικόνα εγκατάλειψης· θυμίζει ότι ένα κτίσμα κρατά το νόημά του όσο κρατιέται και ο κόσμος γύρω του: η καλλιέργεια, η γνώση της ξερολιθιάς, τα μονοπάτια, οι άνθρωποι.
Ένας περιστεριώνας χωρίς περιστέρια εξακολουθεί να είναι αναγνωρίσιμος. Αυτό είναι και το παράδοξο της εικόνας: το κέλυφος διασώζει τη μορφή, αλλά αποκαλύπτει την απώλεια.
Ευχαριστούμε τον Πέτρο Φιλίππου που μοιράστηκε το σχέδιό του μαζί μας.
Η πέτρα μένει. Τα πουλιά λείπουν.