Κάποτε εδώ κολυμπούσαν παιδιά: παλιά και νέα Τήνος — τι αλλάξαμε, και τι μας έμεινε να προστατέψουμε
Φωτογραφία αρχείου
Κάθε φορά που μια παλιά φωτογραφία της Χώρας κυκλοφορεί στις ομάδες του νησιού, τα σχόλια είναι σχεδόν τα ίδια: «τι ωραία που ήταν», «πού πήγαν όλα αυτά;». Ας τις κοιτάξουμε λίγο πιο προσεκτικά — όχι για να βρούμε φταίχτες, αλλά για να δούμε τι κρατήσαμε.
Παιδιά μέσα στο νερό, μπροστά στην παραλία της πόλης. Καμάρες από πέτρα, πλάκες στο έδαφος, ένα φανάρι στη μέση του δρόμου. Δέντρα στη Λεωφόρο της Μεγαλόχαρης. Αυτή ήταν η Τήνος που είδαν οι παππούδες μας.
Η Τήνος άλλαξε, όπως άλλαξε όλη η Ελλάδα. Ήρθαν τα αυτοκίνητα, τα μεγάλα πλοία, ο κόσμος που ερχόταν όλο και πιο πολύς. Χρειάστηκαν λιμάνι, δρόμοι, χώρος. Πολλές από αυτές τις αλλαγές έγιναν από ανάγκη, με τα μέτρα και τις γνώσεις κάθε εποχής. Κάποιες, όμως, μας πήραν πράγματα που δεν ξαναγυρίζουν.
Η παραλία μέσα στην πόλη
Στην παλιά φωτογραφία, ο κόσμος κάνει μπάνιο στο κέντρο της Χώρας. Κυρίες με λευκά, παιδιά με τα πόδια στο νερό, ένας κύριος με καπέλο που κοιτάζει. Πίσω, το εργοστάσιο με την ταμπέλα «ΤΑΛΚ» και η καμινάδα του, και ψηλά το καμπαναριό της Μεγαλόχαρης.
Σήμερα στη θέση της άμμου υπάρχει τσιμέντο, διαγραμμίσεις και κώνοι. Το λιμάνι έπρεπε να μεγαλώσει. Και μεγάλωσε. Αλλά η Χώρα έχασε την παραλία της, και κανείς από τους νεότερους δεν θυμάται ότι κάποτε υπήρχε.
Από ψηλά η αλλαγή φαίνεται ακόμα πιο καθαρά. Ο Εξώμβουργος είναι ο ίδιος. Η Χώρα όμως απλώθηκε στις πλαγιές, και ο κόλπος έγινε λιμάνι για πλοία που τότε δεν τα φανταζόταν κανείς.
Η παλιά Παλάδα
Πέτρινες καμάρες στο ισόγειο, αρχοντικά με μπαλκόνια από πάνω, και μπροστά τους πλάκες, μεγάλες, ακανόνιστες, βαλμένες μία μία με το χέρι. Ήταν η παλιά Παλάδα, η παραλία της Χώρας, ο δρόμος που περπατούσε ο κόσμος το απόγευμα. Με τα σπίτια πάνω στο νερό, ήταν για εμάς μια μικρή Βενετία.
Και όταν φυσούσε, το κύμα έσκαγε πάνω στα ίδια τα σπίτια.
Τα περισσότερα από αυτά δεν υπάρχουν πια. Η Παλάδα χάθηκε κάτω από τα μπαζώματα και το τσιμέντο. Στη θέση της, κτίρια με μπετόν και άσφαλτος για να παρκάρουν τα αυτοκίνητα. Είναι η Τήνος του σήμερα, ζωντανή και λειτουργική, αλλά πιο ίδια με πολλά άλλα λιμάνια.
Τι κάναμε; Γιατί την αλλάξαμε; Ίσως γιατί τότε δεν ξέραμε τι θα μας έλειπε.
Ό,τι άντεξε
Δεν χάθηκαν όλα. Ο παλιός δρόμος της Παναγίας, αυτός που ανέβαιναν οι προσκυνητές από τα χρόνια της Εύρεσης της Εικόνας, είναι ακόμη εκεί, και ο ναός στέκεται στην κορυφή όπως πάντα. Η πέτρα του κράτησε.
Δίπλα του, στα μέσα της δεκαετίας του ’70, ανοίχτηκε ο νέος δρόμος, η Λεωφόρος της Μεγαλόχαρης. Οι πλάκες του, από πιο πρόσφατο έργο, ξεκολλούν και επισκευάζονται ξανά και ξανά, και οι κορίνες σήμανσης έχουν γίνει κομμάτι του τοπίου.
Και δεν κράτησε μόνο η πέτρα των δρόμων. Κράτησαν και τα χέρια που τη δουλεύουν.
Ο καλλιτέχνης του μαρμάρου και το άγαλμα
Στις δύο φωτογραφίες, ένας καλλιτέχνης του μαρμάρου πάνω σε μια σκάλα, με την μπλε φόρμα του γεμάτη σκόνη, δουλεύει ένα λευκό άγαλμα. Γύρω του πλάκες, κομμάτια μάρμαρο, πλαστικές καρέκλες, ξερολιθιές και τα άσπρα σπίτια από πάνω. Τίποτα «στημένο».
Αυτή η Τήνος δεν χάθηκε. Η μαρμαροτεχνία ζει ακόμα στον Πύργο και στα χωριά, και η UNESCO την έχει γράψει στον κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας. Είναι από τα πράγματα που ο επισκέπτης έρχεται να δει, και που κανένα άλλο νησί δεν μπορεί να του δώσει.
Έξω από τη Χώρα: οι πλαγιές, τα χωριά, οι πεζούλες
Η αλλαγή δεν σταμάτησε στο λιμάνι. Ανέβηκε στις πλαγιές και έφτασε στα χωριά, και εκεί συχνά γίνεται πιο αθόρυβα.
Στην έξω μεριά, στο γραφικό λιμανάκι του Πανόρμου, τα σπίτια κάθονταν πάνω στο νερό και οι βάρκες έδεναν μπροστά τους.
Πλαγιές που ισοπεδώνονται για να χωρέσει ένα οικόπεδο. Εκβραχισμοί που αφήνουν πίσω τους γυμνό βράχο, εκεί που για αιώνες οι πεζούλες κρατούσαν το χώμα. Λατομεία, κάποια χωρίς άδεια, που ανοίγουν πληγές στο βουνό. Οικοδομές που δεν ακολουθούν ούτε το ανάγλυφο ούτε το μέτρο του τόπου.
Τα υπόσκαφα, που πολλαπλασιάστηκαν τα τελευταία χρόνια, έχουν κατακρεουργήσει την ύπαιθρο: ολόκληρες πλαγιές σκάβονται για να «χωθούν» μέσα τους σπίτια με τοίχους από μπετόν. Και για να φτάσει κανείς σε αυτά, ανοίγονται δρόμοι, πολλοί από αυτούς παράνομα, που έχουν σβήσει από τον χάρτη ένα σωρό παλιά μονοπάτια.
Και πολλά από αυτά γίνονται ανεπιτήρητα. Παράνομα λατομεία, εκσκαφές και εξορύξεις χωρίς άδεια προχωρούν σε σημεία όπου δεν περνά κανείς, συχνά τα Σαββατοκύριακα ή τον χειμώνα. Οι υπηρεσίες ελέγχου έχουν λίγους ανθρώπους για ένα ολόκληρο νησί, και όταν φτάσει ο έλεγχος, η πλαγιά έχει ήδη χαθεί.
Είδαμε δεκάδες καινούργια οικήματα να μπαίνουν σφήνα ανάμεσα σε δύο χωριά, ώσπου δύο χωριά που ήταν πάντα ξεχωριστά να γίνουν ένα. Βλέπουμε ξερολιθιές να γκρεμίζονται για να περάσει μια περίφραξη, και πεζούλες να γεμίζουν μεταλλικά κοντέινερ, καμιά φορά λίγα μέτρα από περιστεριώνες, ξωκλήσια και μνημεία που στέκουν εκεί εδώ και αιώνες.
Και ανάμεσα στις πεζούλες, ξένα σώματα: κοντέινερ από πλοία, που τοποθετούνται κι αυτά παράνομα πάνω στις ξερολιθιές και στα χωράφια.
Δεν είναι όλα παράνομα, ούτε όλα κακά. Το νησί χρειάζεται σπίτια για όσους μένουν, δουλειές, επισκέπτες. Το ζήτημα είναι το μέτρο. Ένα νησί που ζει από το τοπίο του δεν μπορεί να το ξοδεύει σαν να μην τελειώνει.
Τα καλντερίμια και οι ξερολιθιές. Οι περιστεριώνες και οι αναβαθμίδες. Οι παλιές προσόψεις που στέκονται ακόμα στη Χώρα και στα χωριά. Τα εργαστήρια του μαρμάρου. Οι ανεμόμυλοι, οι πλυσταριές και οι πετρόχτιστες πηγές των χωριών. Δεν είναι λίγα. Είναι αυτά που κάνουν την Τήνο να μοιάζει με την Τήνο.
Οι παλιές φωτογραφίες δεν είναι για να μας κάνουν να ντρεπόμαστε. Είναι για να θυμόμαστε. Αυτά που χάθηκαν, χάθηκαν. Αυτά που απέμειναν είναι στα χέρια μας, και την επόμενη φορά που θα αποφασίσουμε για ένα κομμάτι της Χώρας ή ενός χωριού, αξίζει να ρίξουμε πρώτα μια ματιά σε αυτές τις εικόνες.
Αν έχετε στο συρτάρι ή στο κινητό σας παλιές φωτογραφίες της Τήνου, της Χώρας ή του χωριού σας, στείλτε τες στη σελίδα του Tinos LIVE TV. Θα τις βάλουμε δίπλα στη σημερινή εικόνα, για να δούμε όλοι μαζί πώς ήταν και πώς είναι.
Η Τήνος που αξίζει να θυμόμαστε, και να κρατήσουμε.