Μήπως και η Τήνος είχε στείλει τριήρεις; Από τον Δούρειο Ίππο της Πομπηίας στην τριήρη του Παναίτιου — που στέκει στο σήμα του Δήμου μας

Οι Τρώες χορεύουν και σέρνουν το ξύλινο άλογο προς τα τείχη. Η Κασσάνδρα απομακρύνεται κρατώντας αναμμένους δαυλούς. Δεν την πιστεύει κανείς. Μια τοιχογραφία από την Πομπηία, 2.000 χρόνων, μας θυμίζει πόσο μας αγγίζει ακόμη η αρχαία Ελλάδα. Και μας βάζει μια ερώτηση: μήπως και η Τήνος είχε στείλει τριήρεις;

Την τοιχογραφία την ανέβασε σε ομάδα αρχαιολογίας στο Facebook ένας λάτρης της αρχαιότητας, και ο κόσμος τη μοιράζεται. Βρέθηκε στην Πομπηία, στο σπίτι που σήμερα λέγεται «Οικία του Δούρειου Ίππου» (IX 7, 16). Είναι ζωγραφισμένη στον δυτικό τοίχο ενός μικρού υπνοδωματίου, δίπλα στην είσοδο. Σήμερα βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης.

Τι βλέπουμε

Στο βάθος υψώνονται τα τείχη της Τροίας, μέσα σε ένα γαλαζοπράσινο, σχεδόν ονειρικό τοπίο. Μικρές μορφές σέρνουν με σκοινιά ένα λευκό άλογο. Το άλογο δείχνει μικρό μπροστά στα τείχη, παρόλο που ο μύθος το θέλει πελώριο. Οι Τρώες πανηγυρίζουν, πιστεύοντας ότι ο πόλεμος τελείωσε. Κάπου ανάμεσά τους η Κασσάνδρα, η κόρη του Πριάμου, φεύγει με δαυλούς στα χέρια. Είχε προφητέψει την καταστροφή, αλλά ήταν καταραμένη να μην την πιστεύει κανείς.

Το χαμένο έπος

Η σκηνή έρχεται από την «Ιλίου Πέρσις», δηλαδή την άλωση του Ιλίου. Ήταν ένα από τα έπη του Τρωικού Κύκλου, που χάθηκε. Ως ποιητής του φερόταν ο Αρκτίνος ο Μιλήσιος, τον 8ο αιώνα π.Χ. Κατά τον Πρόκλο είχε δύο βιβλία, γραμμένα σε δακτυλικό εξάμετρο. Χρονικά, η ιστορία του ακολουθούσε τη «Μικρά Ιλιάδα» και πριν από τους «Νόστους».

Σε αυτό το έπος ο Λαοκόων προειδοποιούσε και τον έπνιγαν δύο φίδια από τη θάλασσα. Ο Αινείας έβλεπε το σημάδι και έφευγε για την Ίδη. Ο Σίνων έδινε σήμα με πυρσούς στους Αχαιούς που περίμεναν πίσω από την Τένεδο. Από το έπος σώθηκαν μόνο περίπου δώδεκα στίχοι. Η ιστορία του όμως πέρασε στον Βιργίλιο, στο δεύτερο βιβλίο της «Αινειάδας». Και πέρασε σε τοίχους σαν αυτόν της Πομπηίας, που θάφτηκε στις στάχτες του Βεζούβιου το 79 μ.Χ.

Ο Δούρειος Ίππος σε πίθο από εργαστήριο της Τήνου

Αιώνες πριν από τον ζωγράφο της Πομπηίας, τον Δούρειο Ίππο τον είχαν αποτυπώσει τεχνίτες από την Τήνο. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Μυκόνου εκτίθεται ένας μεγάλος ανάγλυφος πίθος του 7ου αιώνα π.Χ. με σκηνές από την άλωση της Τροίας. Είναι από τις αρχαιότερες γνωστές απεικονίσεις του Δούρειου Ίππου: στα πλευρά του αλόγου ανοίγουν μικρά παράθυρα και μέσα φαίνονται τα κεφάλια των πολεμιστών. Ο πίθος αυτός, σύμφωνα με τη Βικιπαίδεια, δημιουργήθηκε στην Τήνο.

Δεν ήταν τυχαίο. Όπως σημειώνει η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, στο Ξώμπουργο λειτουργούσε τον 8ο και τον 7ο αιώνα π.Χ. ένα από τα σημαντικότερα εργαστήρια του Αιγαίου. Εκεί έφτιαχναν μνημειώδη αγγεία με ανάγλυφο διάκοσμο, τους πιθαμφορείς. Πολλά από τα θέματά τους κάνουν εκεί την πρώτη τους εμφάνιση στον ελλαδικό χώρο: η γέννηση της Αθηνάς από το κεφάλι του Δία, ίσως η παλαιότερη παράσταση του Θησέα με τον Μινώταυρο. Και στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Τήνου, σε θραύσματα από μεγάλο πιθαμφορέα, απεικονίζεται η ίδια η Ιλίου Πέρσις: ο Δούρειος Ίππος και η τελευταία μάχη μέσα στην Τροία.

Το Ξώμπουργο, με το μεσαιωνικό κάστρο στην κορυφή, ήταν για αιώνες το κέντρο της αρχαίας Τήνου. Έτσι το είδαν, πολύ αργότερα, οι περιηγητές του 17ου αιώνα. Οι χαλκογραφίες είναι από το βιβλίο του Ολλανδού Olfert Dapper για τα νησιά του Αρχιπελάγους (1688).

Ένα ελληνικό έπος, ζωγραφισμένο σε ένα ρωμαϊκό σπίτι στην Ιταλία. Η αρχαία Ελλάδα δεν ανήκει μόνο σε εμάς. Συγκινεί όλο τον κόσμο, και η αρχαιολογία μάς την ξαναφέρνει μπροστά στα μάτια.

Μήπως και η Τήνος είχε στείλει τριήρεις;

Στην Τροία, όχι. Στον Κατάλογο των Νεών της Ιλιάδας η Τήνος δεν αναφέρεται. Η μεγάλη στιγμή της τηνιακής τριήρους ήρθε αργότερα, το 480 π.Χ., στη Σαλαμίνα.

Όταν ο Ξέρξης κατέβηκε στην Ελλάδα, οι Τήνιοι αναγκάστηκαν να υπηρετήσουν στον περσικό στόλο. Τη νύχτα πριν από τη ναυμαχία, ο Αριστείδης έφερε στους Έλληνες στρατηγούς την είδηση ότι οι Πέρσες τούς είχαν κυκλώσει. Οι στρατηγοί δεν τον πίστευαν. Τότε, όπως γράφει ο Ηρόδοτος, έφτασε μια τριήρης από την Τήνο που είχε αυτομολήσει από τον εχθρό. Κυβερνήτης της ήταν ο Παναίτιος, γιος του Σωσιμένη. Αυτή έφερε στους Έλληνες «όλη την αλήθεια».

Πώς ήταν μια τριήρης; Ένα μακρόστενο, γρήγορο πολεμικό πλοίο με έμβολο στην πλώρη και περίπου 170 κωπηλάτες σε τρεις σειρές. Τη βλέπουμε σε ένα αρχαίο ανάγλυφο του 4ου αιώνα π.Χ. από την Ακρόπολη, το λεγόμενο ανάγλυφο Lenormant, με τους κωπηλάτες σκυμμένους στα κουπιά. Και τη βλέπουμε σήμερα να επιπλέει: η «Ολυμπιάς», πιστή αναπαράσταση αθηναϊκής τριήρους, είναι δεμένη στο Τροκαντερό του Παλαιού Φαλήρου, κοντά στη Σαλαμίνα όπου έγραψε ιστορία η τριήρης του Παναίτιου.

Με αυτό το πλοίο ο ελληνικός στόλος συμπλήρωσε τα 380 πλοία. Και για την πράξη αυτή, γράφει ο Ηρόδοτος, οι Τήνιοι χαράχτηκαν στον τρίποδα των Δελφών, ανάμεσα σε όσους νίκησαν τον βάρβαρο.

Η τριήρης στο σήμα του Δήμου μας

Η τριήρης του Παναίτιου δεν έμεινε μόνο στα βιβλία. Είναι το σήμα του Δήμου Τήνου. Γύρω της γράφει «Τριήρης Παναιτίου Τηνίου» και, από κάτω, η πηγή: «Ηροδότου, Βιβλ. VIII, κεφ. 82-83». Κάθε έγγραφο του Δήμου κουβαλά, χωρίς να το σκεφτόμαστε, την τριήρη που έφερε την αλήθεια στη Σαλαμίνα.

Μια γέφυρα 2.500 χρόνων: από την τριήρη του Παναίτιου στον Ιππόδρομο της Πόλης

Ο τρίποδας των Δελφών δεν χάθηκε ολόκληρος. Η χάλκινη βάση του, τρία φίδια πλεγμένα μεταξύ τους, είναι γνωστή ως «Όφις των Πλαταιών». Τη μετέφερε στην Κωνσταντινούπολη ο Μέγας Κωνσταντίνος. Στέκει ακόμη εκεί, στον Ιππόδρομο, τη σημερινή πλατεία Σουλτάναχμετ.

Στις σπείρες της είναι χαραγμένα τα ονόματα των ελληνικών πόλεων που πολέμησαν τους Πέρσες. Ανάμεσά τους, μετά τους Μηλίους, είναι και οι Τήνιοι. Όποιος Τήνιος βρεθεί στην Πόλη μπορεί να σταθεί μπροστά της και να βρει το όνομα του νησιού του. Είναι χαραγμένο εκεί εδώ και 2.500 χρόνια, χάρη σε μία τριήρη.

Οι Τρώες δεν πίστεψαν την Κασσάνδρα και χάθηκαν. Στη Σαλαμίνα οι Έλληνες πίστεψαν τον Τήνιο Παναίτιο και νίκησαν. Δύο ιστορίες για την αλήθεια που φτάνει την τελευταία στιγμή. Η μία είναι ζωγραφισμένη σε έναν τοίχο της Πομπηίας. Η άλλη έχει μέσα το όνομα του νησιού μας.

Η ανάρτηση

f Αρχαιολογία – Archaeology · δημόσια ομάδαΙλίου Πέρσις (Η Άλωση του Ιλίου/Τροίας) Οι Τρώες χορεύουν γεμάτοι χαρά, σέρνοντας το άλογο προς τα τείχη της Τροίας, ενώ η Κασσάνδρα τρέπεται σε φυγή κρατώντας αναμμένες δάδες…Δείτε την ανάρτηση στο Facebook →