«Δεν αισθάνομαι ότι επέλεξα την Τήνο. Την κληρονόμησα»: η Μαριάννα Αναστασάκου μιλά στο Tinos LIVE TV για το «What We Left on Tinos», τον Πύργο και τη γιαγιά της

Ίχνη από μια οδοντωτή σμίλη, στο πίσω μέρος ενός μαρμάρινου γλυπτού, σε ένα εργαστήριο συντήρησης του Λονδίνου. Από εκεί ξεκινά το «What We Left on Tinos», το αγγλόφωνο μυθιστόρημα της Μαριάννας Αναστασάκου, που φέρνει τους αναγνώστες του εξωτερικού στα εργαστήρια, στα σοκάκια και στα υπέρθυρα του Πύργου.

Η γιαγιά της συγγραφέως, η Μαρία, καταγόταν από τον Πύργο. Σε εκείνη είναι αφιερωμένο το βιβλίο: «Στη γιαγιά μου, τη Μαρία. Σου χρωστώ ό,τι είμαι». Η Μαριάννα Αναστασάκου μίλησε στο Tinos LIVE TV για το βιβλίο, για τους μαρμαράδες του Πύργου και για τη γυναίκα που της έμαθε να κοιτάζει.

Ίχνη σμίλης που αμφισβητούν μια υπογραφή

Ηρωίδα του βιβλίου είναι η Marie, συντηρήτρια σε εργαστήριο του Λονδίνου. Στο πίσω μέρος ενός μαρμάρινου γλυπτού, που αποδίδεται σε έναν διάσημο Γάλλο γλύπτη, εκεί όπου κανείς δεν κοιτάζει, εντοπίζει ίχνη από οδοντωτή σμίλη. Η κατεύθυνση της δουλειάς δείχνει αριστερόχειρα τεχνίτη, ενώ ο γλύπτης δούλευε με το δεξί. Τα σημάδια αυτά την κάνουν να αμφισβητήσει ποιος πραγματικά φιλοτέχνησε το έργο.

Η έρευνα, ανάμεσα σε κατάστιχα, οίκους δημοπρασιών και ιδρύματα της Ευρώπης, τη φέρνει πίσω στον Πύργο, στο χωριό όπου πήγαινε κάθε καλοκαίρι της ζωής της και όπου η γιαγιά της την έβαζε, από τα επτά της, να μετρά τα μάρμαρα πάνω από τις πόρτες. Όχι τα σκαλιστά ανάγλυφα ούτε τους φεγγίτες, που φωτογραφίζουν οι τουρίστες, αλλά τα υπέρθυρα: τα απλά δουλεμένα μάρμαρα που κανείς δεν κοιτάζει, γιατί είναι το κομμάτι του σπιτιού που απλώς κρατά τα πάντα όρθια.

Τους φεγγίτες του χωριού, πάντως, τους «χαρτογράφησαν» την Κυριακή παιδιά και γονείς, στο περιπατητικό εργαστήριο του Συλλόγου Γονέων του Πύργου.

«Δεν αισθάνομαι ότι επέλεξα την Τήνο. Την κληρονόμησα»

Η Μαριάννα Αναστασάκου ζει στην Αθήνα και έχει μακρά διεθνή επαγγελματική πορεία στον χώρο της υγείας, της φαρμακευτικής και της ιατρικής τεχνολογίας. Γράφει στα αγγλικά, για θέματα που συνδέουν την ανθρώπινη μνήμη, την τέχνη, την ταυτότητα και τον τόπο. Οι ερωτήσεις του Tinos LIVE TV και οι απαντήσεις της:

Πώς γεννήθηκε η ιδέα του βιβλίου; Ήταν από την αρχή μια ιστορία για τον Πύργο;

Η ιδέα δεν γεννήθηκε αρχικά ως ιστορία για τη μαρμαροτεχνία. Συναισθηματικά, γεννήθηκε από τη γιαγιά μου, τη Μαρία, και από ένα ερώτημα που με απασχολούσε: πόσο καλά γνωρίζουμε πραγματικά τους ανθρώπους που αγαπήσαμε περισσότερο;

Μπορεί να γνωρίζεις τη φωνή της γιαγιάς σου, τις συνήθειές της, τον τρόπο που σε κρατούσε από το χέρι, και παρ’ όλα αυτά να υπάρχουν ολόκληρα κεφάλαια της ζωής της πριν από εσένα που δεν σκέφτηκες ποτέ να ρωτήσεις. Από εκεί άρχισε να διαμορφώνεται η ιστορία μιας εγγονής που ανακαλύπτει ότι ένα σημαντικό κομμάτι της ζωής της γιαγιάς της της ήταν άγνωστο.

Ο Πύργος δεν ήταν ένας τόπος που αναζήτησα για να τοποθετήσω την ιστορία. Ήταν ήδη μέσα μου. Η γιαγιά μου ήταν Τηνιακή, από τον Πύργο. Εκεί βρήκα τον φυσικό τόπο για να συναντηθούν η οικογενειακή μνήμη με τη δημιουργία, το χέρι του τεχνίτη με το έργο που επιβιώνει και το όνομα που μπορεί να χαθεί ενώ το ίδιο το έργο παραμένει. Κατά κάποιον τρόπο, δεν αισθάνομαι ότι επέλεξα την Τήνο. Την κληρονόμησα.

Γιατί επιλέξατε να το γράψετε στα αγγλικά; Τι θα θέλατε να μάθει ο αναγνώστης του εξωτερικού για τον Πύργο και τους μαρμαράδες του;

Ήθελα η Τήνος να ταξιδέψει. Όχι μόνο η Τήνος της εικόνας που γνωρίζει ένας επισκέπτης, αλλά ένας βαθύτερος τόπος: ο Πύργος, τα εργαστήρια, το μάρμαρο, η γνώση που μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο, η πίστη, οι οικογένειες και η σχέση ανάμεσα στον τόπο και στη μνήμη.

Για έναν ξένο αναγνώστη έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να ανακαλύψει ότι στον Πύργο η τέχνη δεν βρίσκεται μόνο μέσα σε ένα μουσείο. Βρίσκεται πάνω από μια πόρτα, σε ένα υπέρθυρο, σε μια εκκλησία, σε ένα κοιμητήριο, σε μια αυλή. Με συγκινεί επίσης η ιδέα ότι το μάρμαρο είναι στερεό και μπορεί να επιβιώσει για αιώνες, ενώ η γνώση που απαιτείται για να του δώσεις μορφή είναι άυλη. Περνά από το μάτι και από το χέρι ενός ανθρώπου στο επόμενο. Αυτό είναι, νομίζω, ένα από τα πιο όμορφα στοιχεία της Τηνιακής μαρμαροτεχνίας: δεν είναι μόνο μια ιστορία σπουδαίων έργων. Είναι μια ζωντανή αλυσίδα γνώσης.

Ήθελα επίσης το βιβλίο να μπορεί να φτάσει στην ελληνική διασπορά. Σε έναν άνθρωπο στην Αυστραλία ή στις Ηνωμένες Πολιτείες που ίσως δεν έχει ζήσει ποτέ στο χωριό των παππούδων του, αλλά το γνωρίζει από τον τρόπο που το πρόφεραν, από τις ιστορίες που άκουσε, από μια παλιά φωτογραφία. Ήδη το ενδιαφέρον που έχει αρχίσει να υπάρχει από ομογενειακούς κύκλους στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Αυστραλία με συγκινεί ιδιαίτερα.

Στο βιβλίο, η γιαγιά μαθαίνει στην ηρωίδα να μετρά τα υπέρθυρα. Από πού προέρχεται αυτή η εικόνα; Είναι κάτι που σας έμαθε η δική σας γιαγιά;

Η συγκεκριμένη σκηνή δεν είναι η πιστή αναπαραγωγή ενός περιστατικού που συνέβη ακριβώς έτσι. Η γιαγιά μου δεν με έβαζε κυριολεκτικά να μετρώ δεκαοκτώ υπέρθυρα. Με έμαθε όμως κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: να παρατηρώ.

Από πολύ μικρή ηλικία έμαθα μέσα από εκείνη ότι ένας τόπος δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται με την πρώτη ματιά. Και αυτό συνεχίστηκε στα ταξίδια μας. Στο Παρίσι και αλλού πηγαίναμε ξανά και ξανά σε μουσεία και εκθέσεις. Η γιαγιά μου με έμαθε να στέκομαι μπροστά σε κάτι, να κοιτάζω λίγο περισσότερο, να προσέχω τη λεπτομέρεια.

Γι’ αυτό επέλεξα στο βιβλίο τα υπέρθυρα και όχι τα πιο εντυπωσιακά ανάγλυφα ή τους φεγγίτες. Είναι εκεί, κρατούν ουσιαστικά το σπίτι, αλλά οι περισσότεροι περνούν από κάτω χωρίς να τα κοιτάξουν. Αυτό έγινε σχεδόν μεταφορά για ολόκληρο το βιβλίο: να κοιτάξεις αυτό που βρίσκεται μπροστά σου αλλά έχει γίνει τόσο οικείο ώστε δεν το βλέπεις πια. Το παιχνίδι της μέτρησης είναι μυθοπλασία. Το μάθημα όμως που κρύβεται μέσα του, να κοιτάζεις πραγματικά, είναι πολύ προσωπικό.

Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκονται χέρια που δούλεψαν το μάρμαρο χωρίς να γραφτεί ποτέ το όνομά τους. Υπάρχουν πραγματικές ιστορίες Τήνιων τεχνιτών που σας ενέπνευσαν;

Ναι, βέβαια, αν και κανένας από τους χαρακτήρες του βιβλίου δεν αποτελεί μεταφορά ενός συγκεκριμένου πραγματικού προσώπου.

Δεν μπορεί κανείς να σκέφτεται τον Πύργο και τη γλυπτική χωρίς να αισθάνεται το βάρος της παρουσίας του Γιαννούλη Χαλεπά. Με συγκινεί όχι μόνο το έργο του αλλά και το γεγονός ότι προερχόταν από μια ολόκληρη οικογενειακή παράδοση μαρμαρογλυπτών. Με έχει επίσης εμπνεύσει ο Δημήτριος Φιλιππότης, επίσης από τον Πύργο και από οικογένεια μαρμαρογλυπτών. Η πορεία του από την οικογενειακή μαθητεία μέχρι τη Ρώμη δείχνει πόσο διεθνής μπορούσε να γίνει μια τέχνη που ξεκινούσε από ένα μικρό χωριό της Τήνου. Και ο Γεώργιος Καπαριάς, Πυργιώτης, από οικογένεια μαρμαράδων, που ακολούθησε την εφαρμοσμένη μαρμαρογλυπτική.

Πίσω από τα μεγάλα ονόματα υπήρχαν εργαστήρια, οικογένειες και συνεργάτες. Οι Καπαριάδες, οι Λυρίτηδες, οι Λαμπαδίτηδες και άλλες οικογένειες αποτελούν μέρος αυτής της μεγάλης εργαστηριακής παράδοσης του Πύργου.

Βλέπουμε ένα υπέρθυρο, ένα ταφικό μνημείο, ένα εκκλησιαστικό έργο, μια μαρμάρινη λεπτομέρεια που έχει επιβιώσει για εκατό ή διακόσια χρόνια. Πόσες φορές όμως γνωρίζουμε ποιος άνθρωπος πραγματικά έβαλε το χέρι του επάνω στην πέτρα; Με ενέπνευσε ολόκληρος αυτός ο κόσμος: οι μεγάλοι δημιουργοί που γνωρίζουμε με το όνομά τους και, δίπλα τους, οι πολλοί τεχνίτες των οποίων τα χέρια εξακολουθούν να είναι ορατά, ακόμη και όταν τα ονόματά τους δεν είναι.

Πώς κάνατε την έρευνα για τη μαρμαροτεχνία; Μιλήσατε με μαρμαράδες του Πύργου ή επισκεφθήκατε το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας και τη Σχολή Καλών Τεχνών;

Ήθελα να είμαι πολύ προσεκτική σε αυτό το κομμάτι, γιατί η μαρμαροτεχνία δεν μπορούσε να λειτουργήσει στο βιβλίο ως ένα απλώς όμορφο σκηνικό. Ο Πύργος και η Τήνος υπήρχαν ήδη στη δική μου βιωματική μνήμη. Για τις τεχνικές και ιστορικές λεπτομέρειες όμως χρειάστηκε ξεχωριστή έρευνα: για τα εργαλεία, τον τρόπο λειτουργίας των παλαιών εργαστηρίων, την εξόρυξη και την κατεργασία του μαρμάρου, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο η γνώση περνούσε από τον μάστορα στον μαθητευόμενο και συχνά μέσα στην ίδια την οικογένεια.

Το Μουσείο Μαρμαροτεχνίας στον Πύργο ήταν πολύ σημαντικό σημείο αναφοράς, γιατί καταγράφει τα εργαλεία, τις τεχνικές, το λατομείο, το εργαστήριο και το κοινωνικό και οικονομικό περιβάλλον μέσα στο οποίο δούλευαν οι Τήνιοι μαρμαράδες. Το ίδιο σημαντική είναι και η Σχολή στον Πύργο, η σημερινή Ανώτερη Σχολή Καλών Τεχνών Μαρμαροτεχνίας Πανόρμου Τήνου, γιατί αποδεικνύει ότι αυτή η γνώση δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν. Εξακολουθεί να διδάσκεται και να περνά σε νέες γενιές.

Δεν έκανα οργανωμένες συνεντεύξεις με μαρμαράδες ειδικά για τη συγγραφή του βιβλίου και δεν θα ήθελα να δημιουργήσω αυτή την εντύπωση. Μπορείς να διαβάσεις για ένα εργαλείο, να δεις πώς χρησιμοποιείται, να μελετήσεις το ίχνος που αφήνει πάνω στην πέτρα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κατέχεις τη γνώση του ανθρώπου που το κρατά στο χέρι του επί τριάντα ή σαράντα χρόνια. Και αυτή η διαφορά, ανάμεσα στη γνώση που καταγράφεται και στη γνώση που κατοικεί στο χέρι, έγινε τελικά ένα από τα βασικά θέματα του βιβλίου.

Θα θέλατε να μας πείτε λίγα λόγια για τη γιαγιά σας, τη Μαρία; Ποια ανάμνηση από τον Πύργο μαζί της κρατάτε περισσότερο;

Η γιαγιά μου, η Μαρία, ήταν ένας από τους σημαντικότερους ανθρώπους της ζωής μου και είναι δύσκολο να τη χωρέσω σε λίγες γραμμές. Ήταν Τηνιακή, από τον Πύργο. Ως παιδί φοίτησε στα Λουτρά, στο σχολείο με τις γαλλόφωνες καθολικές μοναχές, και πολλές από τις ιστορίες εκείνων των χρόνων τις άκουσα από την ίδια. Μιλούσε γαλλικά, έπαιζε πιάνο, αγαπούσε βαθιά την τέχνη και είχε μια πολύ μεγάλη περιέργεια για τον κόσμο.

Η οικογένειά της είχε ήδη έναν ιδιαίτερο δεσμό με το Παρίσι. Ο πατέρας της, ο προπάππους μου, ήταν αρχαιολόγος και βρέθηκε στο διπλωματικό σώμα στο Παρίσι. Εκεί παντρεύτηκε την προγιαγιά μου, την Ελένη, στον ελληνορθόδοξο ναό του Αγίου Στεφάνου. Πολλά χρόνια αργότερα βρεθήκαμε εκεί μαζί με τη γιαγιά μου. Ανοίξαμε το παλιό βιβλίο όπου είχαν καταγραφεί οι γάμοι της εποχής και βρήκαμε την εγγραφή των γονιών της. Είδαμε μαζί τις υπογραφές τους. Η μνήμη είχε αποκτήσει ξαφνικά υλική μορφή.

Δυσκολεύομαι να απομονώσω μία μόνο ανάμνηση από τον Πύργο. Αυτό που κρατώ περισσότερο είναι η αίσθηση της Τήνου μέσα από εκείνη: ο τρόπος με τον οποίο ένας τόπος μεταδίδεται από έναν άνθρωπο σε έναν άλλον και γίνεται μέρος της ταυτότητάς σου. Η πλοκή του μυθιστορήματος είναι μυθοπλασία. Αυτή όμως η γεωγραφία των συναισθημάτων είναι πραγματική.

Ποιο είναι το αγαπημένο σας σημείο στον Πύργο σήμερα;

Δεν ξέρω αν μπορώ να διαλέξω ένα μόνο σημείο. Αυτό που αγαπώ περισσότερο είναι ίσως η ίδια η εμπειρία του να περπατάς στον Πύργο χωρίς βιασύνη. Να αρχίζεις να προσέχεις τις πόρτες, τα υπέρθυρα, τις αυλές, τις εκκλησίες, το μάρμαρο, τις μικρές λεπτομέρειες που μπορεί κάποιος να προσπεράσει αν κοιτάζει μόνο τα προφανή. Η τέχνη δεν παρουσιάζεται εκεί ως κάτι απομονωμένο από τη ζωή. Είναι μέσα στην αρχιτεκτονική, μέσα στον δρόμο, μέσα στο χωριό. Ίσως λοιπόν το αγαπημένο μου «σημείο» στον Πύργο να μην είναι ένα συγκεκριμένο μέρος αλλά ο ίδιος ο τρόπος που σε κάνει να κοιτάζεις γύρω σου.

Σκέφτεστε να παρουσιάσετε το βιβλίο και στην Τήνο;

Θα το ήθελα πολύ. Θα ήταν για μένα ιδιαίτερα σημαντικό το What We Left on Tinos να επιστρέψει στην Τήνο και, ιδανικά, στον ίδιο τον Πύργο. Δεν θα ήθελα να ανακοινώσω κάτι πριν οριστικοποιηθεί, αλλά μια παρουσίαση εκεί θα είχε πολύ διαφορετική σημασία από οποιαδήποτε άλλη. Θα ήταν ένας κύκλος που κλείνει. Το βιβλίο γράφτηκε στα αγγλικά για να ταξιδέψει προς τα έξω. Θα ήταν όμορφο να επιστρέψει τελικά στον τόπο από τον οποίο ξεκίνησε συναισθηματικά.

Τι θα θέλατε να πείτε στους Τηνιακούς, και ιδιαίτερα στους Πυργιώτες, που θα διαβάσουν το δημοσίευμα;

Πρώτα απ’ όλα ότι έγραψα αυτό το βιβλίο με αγάπη και με πολύ μεγάλο σεβασμό. Οι άνθρωποι του Πύργου γνωρίζουν τον τόπο, τη μαρμαροτεχνία και την ιστορία του πολύ βαθύτερα από οποιονδήποτε μπορεί να τα γνωρίσει μέσα από βιβλία ή έρευνα. Δεν θέλησα να τους εξηγήσω τον ίδιο τους τον τόπο. Θέλησα να γράψω για το τι μπορεί να σημαίνει ένας τόπος όταν περνά από μια γενιά στην επόμενη.

Αν ένας Πυργιώτης το διαβάσει και αισθανθεί ότι αντιμετώπισα τον τόπο και την παράδοσή του με αλήθεια και σεβασμό, αυτό θα σημαίνει πολλά για μένα. Και αν το βιβλίο κάνει έναν άνθρωπο να γυρίσει στη δική του οικογένεια και να ρωτήσει κάτι που δεν είχε σκεφτεί ποτέ να ρωτήσει, τότε ίσως έχει πετύχει κάτι ακόμη πιο σημαντικό.

Γιατί πιστεύουμε συχνά ότι θα έχουμε πάντα χρόνο να ακούσουμε τις ιστορίες των ανθρώπων μας. Δεν έχουμε πάντα.

Ένα απόσπασμα: «Ένα μέρος που λέγεται Πύργος»

Η στιγμή που η έρευνα οδηγεί την ηρωίδα πίσω στον Πύργο, σε ελληνική απόδοση:

«Το βρήκα — και ήταν περισσότερα απ’ όσα περίμενα. Τα κατάστιχα καλύπτουν την περίοδο 1964 έως 1994 και οι εγγραφές είναι συνεπείς. Η αρχική κατεργασία του μαρμάρου γινόταν όλη στο ίδιο εργαστήριο. Στο ίδιο χωριό, και για τα τριάντα χρόνια.

Είναι στην Τήνο. Ένα μέρος που λέγεται Πύργος.»

Η σούπα κρύωσε πάνω στον πάγκο.

Ο Πύργος έχει περίπου εξακόσιους κατοίκους, μία πλατεία, ένα σχολείο, δύο εκκλησίες και ένα νεκροταφείο γεμάτο από τη δουλειά άλλων ανθρώπων. Η Marie πήγαινε εκεί κάθε καλοκαίρι της ζωής της. Την είχαν ανεβάσει εκεί στην αγκαλιά πριν ακόμη μάθει να περπατά, και της είχαν κόψει τα μαλλιά στην κουζίνα του σπιτιού με τη δεύτερη πόρτα.

Δεν είναι σύμπτωση. Η Τήνος είναι ο τόπος του μαρμάρου εδώ και τετρακόσια χρόνια. Αν είσαι Γάλλος γλύπτης το 1964 και θέλεις ελληνικό μάρμαρο να περάσει από τα χέρια ανθρώπων που ξέρουν πραγματικά τι κάνουν, ο Πύργος δεν είναι παράξενη επιλογή. Είναι η προφανής επιλογή.

Τριάντα χρόνια κιβώτια έφευγαν από το χωριό της γιαγιάς της, και κανείς, σε καμία από τις δύο άκρες της διαδρομής, δεν είχε γράψει ποτέ ένα όνομα.

Η τέχνη για την οποία μιλά το βιβλίο, η γνώση που περνά από τον μάστορα στον μαθητή και από γενιά σε γενιά, είναι εγγεγραμμένη από το 2015, ως «Τηνιακή μαρμαροτεχνία», στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO.

Ό,τι αφήσαμε στην Τήνο, το κρατούν ακόμη τα μάρμαρα πάνω από τις πόρτες.