«Ταλκ – Πούδραι»: όταν η Τήνος έβγαζε πούδρα από τα βράχια του Πανόρμου και την έστελνε ως την Αίγυπτο

Εκεί που σήμερα είναι οι τράπεζες στην παραλία της Χώρας, υπήρχε ένα εργοστάσιο με μια καμινάδα ψηλότερη από όλα τα σπίτια. Στον τοίχο του έγραφε «ΤΑΛΚ – ΠΟΥΔΡΑΙ». Η Τήνος, εκτός από μάρμαρο, έβγαζε από τα βράχια της και πούδρα.

Στη φωτογραφία, μπροστά στο εργοστάσιο, ποζάρουν στο λιθόστρωτο ο διανομέας Τάσος Κοντοφριός και ο Αντώνης Φώσκολος ή Προεστός (αρχείο Σωτήρη Σπανού, ανάρτηση της Marvel Velmar). Σήμερα από το κτίριο δεν έχει μείνει τίποτα.

Ο τάλκης (ο «γλυσόλιθος», όπως τον έλεγαν στα βόρεια χωριά) έβγαινε από τα βουνά του Πανόρμου. Αλεθόταν στη Χώρα και γινόταν η λευκή, απαλή σκόνη που κατέληγε σε σαπούνια, χαρτί, φάρμακα, οδοντόπαστες και πούδρες. Πουλιόταν σε όλη την Ελλάδα και ως την Αίγυπτο.

Από τον «γλυσόλιθο» του Πανόρμου

Η εξόρυξη ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα στην περιοχή του Πανόρμου: στον Πλανήτη, στο Σαραντακούπι, στις Λαρδιάδες. Υπήρχαν και πρόχειρες στοές σε άλλα σημεία του βορρά, όπως στη Φλέγα, στην Κυρά Ξένη, στον Μαμαδό και στα Φορτωτήρια. Τότε ο ακατέργαστος τάλκης φορτωνόταν για τη Σύρο και πουλιόταν εκεί.

• 1900 · Στον Πάνορμο λειτουργεί το ατμοκίνητο «εργοστάσιο» πρώτης επεξεργασίας του επιχειρηματία Μελετόπουλου, με 15 εργάτες.
• 1911 · Οι μηχανικοί Πλακάς και Schreiter ερευνούν περίπου 1.000 στρέμματα στη βόρεια Τήνο και βρίσκουν μεγάλες, συμπαγείς φλέβες στεατίτη. Αργότερα παραχωρούνται στον Κ. Ν. Αλαβάνο περίπου 35.000 στρέμματα στη βόρεια ακτή.
• 1927 · Ιδρύεται η «Ελληνική Βιομηχανική Εταιρεία Ταλκ Υιών Ν. Αλαβάνου», με εργοστάσια στην Τήνο και στον Πειραιά (Αρτεμισίου 15).
• 1934 · Διαφημιστικό φυλλάδιο και κινηματογραφική ταινία για τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης. Η ταινία προβάλλεται και σε κινηματογράφους της Αθήνας.
• 1941 · Απογραφή του εργοστασίου της Τήνου: δύο πετρελαιομηχανές, μύλοι, σπαστήρας, διαχωριστήρας.
• 1963 · Η Διεύθυνση Μεταλλείων σημειώνει ότι τα κοιτάσματα δεν έχουν ερευνηθεί πλήρως.
• Δεκαετία του 1960 · Η δουλειά σταματά.

Λαρδιάδες Πανόρμου: εδώ ήταν το μεταλλείο.

Το εργοστάσιο στο λιμάνι

Το μετάλλευμα έβγαινε από φρέατα και στοές, το ξεχώριζαν και το έσπαζαν επί τόπου και μετά το έφερναν με καΐκι στο λιμάνι της Χώρας. Το εργοστάσιο ήταν ένα μακρόστενο κτίριο περίπου 10 x 12 μέτρων, με γραφείο προς την προκυμαία. Είχε μύλους, περιστροφικό κόσκινο και πετρελαιομηχανή Lister. Ο τάλκης αλεθόταν και ξανακαθαριζόταν με ηλεκτρομαγνήτες και διαχωριστήρες.

Ο αγιασμός στο καΐκι «Άγιος Χαράλαμπος».

Τον τάλκη τον μετέφεραν και με δικό τους καΐκι. Ο «Άγιος Χαράλαμπος» ανήκε στους αδελφούς Αλαβάνου και, όπως έχει γράψει η Marvel Velmar, έκανε ένα μόνο δρομολόγιο: έπαιρνε τον τάλκη από τον Πάνορμο και τον πήγαινε άλλοτε στο Λαύριο και άλλοτε στο Πόρτο Ράφτη. Μέλη της ομάδας αναγνώρισαν στη φωτογραφία τον παπα-Κώστα Θεοδώρου και, κατά τη Ζάννα Αλαβάνου, τον πατέρα της Γιώργο Αλαβάνο και την Ελένη Νεοφύτου.

«Η καλλιτέρα τάλκη του κόσμου»

Οι Αλαβάνοι ήξεραν και να διαφημίζονται. Σε παλιά καταχώριση σε τεχνικό περιοδικό απαριθμούν τις χρήσεις: για βυρσοδεψία, σαπωνοποιία, χαρτοποιία, υποδήματα, φαρμακευτική, ελαστικά, πούδρα και οδοντόπαστα.

Η καμινάδα στην παραλία

Σε παλιές καρτ ποστάλ της Χώρας, η καμινάδα του εργοστασίου ξεχωρίζει ανάμεσα στα χαμηλά σπίτια. Όπως έχει γράψει η Marvel Velmar, ψηλότερα από τα κτίρια του λιμανιού ήταν τότε μόνο το καμπαναριό, ο τρούλος και η καμινάδα του «Τάλκ». Το εργοστάσιο έπιανε στην παραλία όσα τετραγωνικά πιάνουν σήμερα τα υποκαταστήματα της Eurobank, της Εθνικής και της Alpha.

Το Ηρώον, το «Αύρα» και στο βάθος το «Εργοστάσιον Κατεργασίας Ταλκ».

Τη φωτογραφία αυτή τη βρήκε ο Θόδωρος Αθηναίος σε βιβλιοπωλείο της Αθήνας και τη μοιράστηκε στην ομάδα.

Τήνος, 1925. Η καμινάδα στο κέντρο της παραλίας, λίγο δεξιά.

Τη Χώρα του 1925 έχει ανεβάσει στην ομάδα ο Alekos Tinos. Όπως γράφει ο ίδιος, «ποιος ξέρει άραγε σήμερα ότι η Τήνος το 1925 έκανε εξαγωγή ταλκ;».

Με χρώμα

Τρεις από τις παλιές φωτογραφίες, επιχρωματισμένες.

Το τέλος

Μετά τον πόλεμο η δουλειά συνεχίστηκε σε μικρή κλίμακα, κυρίως για την ελληνική αγορά, ως τη δεκαετία του 1960. Μικρότερες επιχειρήσεις τάλκη είχαν επίσης ο Σταυρίδης πριν από τον πόλεμο και ο Λάζαρος Βαλάκας μετά. Επειδή τα κοιτάσματα βρίσκονταν χαμηλά, κοντά στη θάλασσα, τα αποθέματα θεωρούνταν περιορισμένα.

Ό,τι έχει μείνει στις Λαρδιάδες.

Στις Λαρδιάδες σώζονται ερείπια από ξερολιθιά και σάπια δοκάρια. Από το εργοστάσιο της παραλίας δεν έχει μείνει τίποτα.

Ποιοι το κατέγραψαν

Την ιστορία έχει καταγράψει η ΑΜΚΕ ΒΙ.Δ.Α. (Βιομηχανικά Δελτία Καταγραφής/Απογραφής). Είναι μη κερδοσκοπική εταιρεία που καταγράφει και αναδεικνύει τη βιομηχανική κληρονομιά της Ελλάδας. Ξεκίνησε το 2017 ως εθελοντική ομάδα και από το 2021 είναι ΑΜΚΕ, εγγεγραμμένη στο Μητρώο Πολιτιστικών Φορέων του Υπουργείου Πολιτισμού. Τα δύο δελτία για την Τήνο τα συνέταξαν ο Ηρακλής Φασουράκης, η Marvel Velmar και ο Γιάννης Αλεξόπουλος, που έδωσε και τις φωτογραφίες από τις Λαρδιάδες (2008).

Αν κάποιος θυμάται το εργοστάσιο ή έχει φωτογραφίες και ιστορίες από το μεταλλείο, οι στήλες μας είναι ανοιχτές.