Ο Χατζηράδος κρέμασε τη μνήμη του στους τοίχους

Δεν έχει ταμείο, δεν έχει φύλακα, δεν έχει ούτε καν έναν τίτλο στην είσοδο. Στον Χατζηράδο, έναν από τους μικρότερους οικισμούς της Τήνου, κάποιος τύπωσε δεκάδες παλιές φωτογραφίες του χωριού και τις στερέωσε με βίδες πάνω στους τοίχους των σπιτιών. Η έκθεση είναι ο ίδιος ο οικισμός.

Την ανακάλυψε και τη φωτογράφισε η Ελισσάβετ Γκαραγκάνη-Δελατόλα, που ανέβασε τη Δευτέρα 31 Αυγούστου ένα άλμπουμ με λήψεις από την πρώτη της επίσκεψη στο χωριό. «Ένα μικρό χωριό έκπληξη για μένα», γράφει, «μιας και πρώτη φορά το επισκέφθηκα».

Μόλις μια χούφτα πέτρινα σπίτια και ένα εξωκλήσι σε μια πλαγιά. Ένα ολοκληρωμένο χωριό σε μικρογραφία.
Ελισσάβετ Γκαραγκάνη-Δελατόλα

Το χθες και το σήμερα στο ίδιο κάδρο

Το πρώτο πράγμα που προσέχει κανείς δεν είναι οι φωτογραφίες — είναι το πού κάθονται. Καμιά τους δεν έχει κορνίζα, τζάμι ή βιτρίνα. Είναι τυπωμένες σε σκληρό υλικό και βιδωμένες, με ροδέλες που φαίνονται, πάνω στην ακατέργαστη πέτρα, μέσα σε φωλιές τοίχων, πάνω σε ασβεστωμένες επιφάνειες.

Σε κάποια από τα κάδρα η παλιά ασπρόμαυρη λήψη είναι ενωμένη με τη σημερινή, έγχρωμη εικόνα: αριστερά μια κοπέλα κουβαλάει στάμνα στον ώμο, δεξιά το ίδιο πλυσταριό με τις σημαίες στολισμένο για γιορτή. Αλλού, ένα κοριτσάκι κρατά ένα μωρό σε ασπρόμαυρο σκαλοπάτι και δίπλα, στο ίδιο κάδρο, δύο ηλικιωμένες γελούν αγκαλιά στο χρώμα του σήμερα.

Ό,τι κρατάει ένα χωριό όρθιο

Το περιεχόμενο δεν έχει τίποτα το επίσημο. Άντρες με καπέλα και κοστούμια μπροστά σε εκκλησία, με καρέκλες και τραπέζια στημένα και γιρλάντες από λαμπάκια πάνω από τα κεφάλια τους. Μια γαμήλια πομπή που κατεβαίνει το σοκάκι. Άνθρωποι καθισμένοι στη σειρά σ’ ένα πεζούλι έξω από την πόρτα τους, όπως καθόντουσαν κάθε απόγευμα. Μια δουλειά που γίνεται με τα χέρια, δίπλα σε μια μισογκρεμισμένη πέτρινη καμάρα.

Σε μία από τις λήψεις της Δελατόλα το κάδρο του γάμου έχει και έναν απρόσκλητο επισκέπτη: η σκιά της ίδιας της φωτογράφου, που σχηματίζει καρδιά με τα χέρια της, πέφτει στον ασβεστωμένο τοίχο πλάι στο ζευγάρι. Δύο εποχές, μία επιφάνεια.

Ο τοίχος ως αίθουσα

Κάπου ο τοίχος είναι σχεδόν άδειος: τρεις μικρές φωτογραφίες, αραιά η μία από την άλλη, και από κάτω ένα γλαστράκι με λουλούδια. Αυτό είναι όλο. Δεν υπάρχει λεζάντα, δεν υπάρχει χρονολογία, δεν υπάρχει όνομα. Όποιος τις πέρασε εκεί υπέθεσε ότι όποιος περνά τις ξέρει — ή ότι θα ρωτήσει.

Είναι και μια απόφαση αυτό: οι εικόνες μένουν έξω. Θα τις βρει ο ήλιος, ο βοριάς και η βροχή. Μια έκθεση που δεν κλείνει το βράδυ είναι μια έκθεση που δέχεται ότι θα φθαρεί — όπως φθείρονται και τα σπίτια πάνω στα οποία κρέμεται.

Πού είναι ο Χατζηράδος

Στην ενδοχώρα, δυτικά της Χώρας: ανάμεσα στον Κτικάδο και τον Τριπόταμο, λίγο πιο κάτω από την Ξινάρα, σε απόσταση λίγων λεπτών από τον δρόμο για τα Κιόνια. Οι χάρτες τον περιγράφουν ως «πολύ μικρό οικισμό» της Τήνου — και αυτό είναι κυριολεξία, όχι σχήμα λόγου.

Ποιος την έστησε: οι μαθητές του ΕΠΑ.Λ. Τήνου

Το ερώτημα που είχαμε αφήσει ανοιχτό απαντήθηκε: η δράση έχει αφίσα. Την έκθεση την έστησαν οι μαθητές και οι μαθήτριες του Τομέα Εφαρμοσμένων Τεχνών του ΕΠΑ.Λ. Τήνου, μέσα στο σχολικό έτος 2025-26. Έχει και τίτλο: «Χωρικές Γεωμετρίες Μνήμης». Και είδος, όπως το ορίζουν οι ίδιοι: περιπατητική έκθεση — ένα installation με τοπόσημο τον Χατζηράδο.

Οι μαθητές, γράφει η αφίσα, διάλεξαν το χωριό ως «τοπόσημο της δράσης» επειδή είναι ο μικρός τόπος «που διατηρεί την αυθεντικότητά του», και επιχείρησαν έναν φωτογραφικό «διάλογο» με τους ανθρώπους που ζούσαν εκεί: παρατηρούν τις παλιές λήψεις, τις επεξεργάζονται, αναπαριστούν πρόσωπα και στιγμές — και μπαίνουν οι ίδιοι μέσα στα κάδρα, «είτε με τη μορφή σκιάς είτε προσωπικά».

Αυτό εξηγεί και εκείνο που μας είχε παραξενέψει περισσότερο: τα κάδρα όπου το ασπρόμαυρο και το έγχρωμο είναι ενωμένα δεν είναι διακοσμητικό εύρημα, είναι το ίδιο το ζητούμενο. «Δύο διαφορετικές εποχές που συνομιλούν σ’ έναν ενιαίο χωρόχρονο», γράφουν — και ο επισκέπτης καλείται να τις ανακαλύψει in situ, περπατώντας στα δρομάκια. Τα «χρονικά περάσματα και ίχνη μνήμης», λένε, γίνονται μέρος της αφήγησης «ως ένα ανοιχτό κάλεσμα στο κοινό».

Μένει, λοιπόν, ένα ευχαριστώ σε όσους ανέβηκαν στη σκάλα με το κατσαβίδι. Και μια ανοιχτή πρόσκληση: αν κάποιος από την ομάδα θέλει να μας πει περισσότερα — πόσες φωτογραφίες μπήκαν, από πού μαζεύτηκαν, πόσο κράτησε η δουλειά — η στήλη είναι στη διάθεσή τους.

Η ανάρτηση

Η ανάρτηση ξεκινά αλλού — από τον αποχαιρετισμό του Αυγούστου. «Μας αποχαιρετά σε λίγο ο Αύγουστος», γράφει, «αφήνοντας πίσω του ομορφιές, χαρές, λύπες». Και καταλήγει σε ένα χωριό που έχει βρει τον δικό του τρόπο να μην αφήνει τίποτα πίσω του.