Η «Μαργαρίτα» γύρισε στην Τήνο: το τελευταίο πήλινο που έπλασε εδώ ο Χαλεπάς

Φωτ.: Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού

Ένα μωρό από πηλό, φτιαγμένο στον Βεναρδάδο το καλοκαίρι του 1930. Ενενήντα έξι χρόνια αργότερα, τα παιδιά της εικονιζόμενης το δώρισαν στο Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού. Διήμερο εκδηλώσεων στις 12 και 13 Σεπτεμβρίου.

Το καλοκαίρι του 1930 ο Γιανούλης Χαλεπάς ανέβαινε, όπως κάθε χρόνο, στο σπίτι της ξαδέλφης του στον Βεναρδάδο.

Εκεί, η ανιψιά του Ειρήνη κρατούσε στην αγκαλιά της ένα βρέφος. Ο γλύπτης ζήτησε να το πλάσει. Πήρε πηλό και έφτιαξε ένα καθιστό μωρό, με το κεφάλι γερμένο και τα χέρια μαζεμένα στο στήθος — τη «Μαργαρίτα».

Λίγες εβδομάδες αργότερα, τον Αύγουστο του 1930, ο Χαλεπάς έφυγε από την Τήνο για την Αθήνα. Δεν ξαναγύρισε. Η «Μαργαρίτα» είναι το τελευταίο γλυπτό που πραγματοποίησε στο νησί.

«Μαργαρίτα», πηλός, 1930. Φωτ.: Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού

Ποια ήταν η Μαργαρίτα

Το μωρό είχε όνομα και είχε ζωή. Ήταν η Μαργαρίτα Γκέκου (1930-2024), κόρη της ανιψιάς του Χαλεπά, Ειρήνης, και εγγονή της εξαδέλφης του Μαργαρώς Γαΐτη, το γένος Χαλεπά.

Το 1934 η οικογένεια μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το γλυπτό δεν ταξίδεψε μαζί τους: έμεινε στο σπίτι στον Βεναρδάδο. Εκεί το βρήκε η Μαργαρίτα το 1959, όταν επισκέφθηκε την αδελφή της μητέρας της, την Πηνελόπη, η οποία και της το παρέδωσε.

Έτσι το πήλινο μωρό πήρε τον δρόμο της Αμερικής, τριάντα χρόνια μετά τη γέννησή του, μαζί με τη γυναίκα που εικόνιζε.

Την άνοιξη του 2026 το έργο έκανε τη διαδρομή αντίστροφα. Τα παιδιά της Μαργαρίτας — η Μαριέττα, ο Ιωάννης και η Ρένα Γκέκου — το δώρισαν στο Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού. Ένα γλυπτό που έφυγε από τον Βεναρδάδο επέστρεψε στην Τήνο, λίγα χιλιόμετρα από το σπίτι όπου φτιάχτηκε.

Γιατί μετράει αυτό το κομμάτι πηλού

Το Ίδρυμα το τοποθετεί «στο μεταίχμιο των δυο τελευταίων καλλιτεχνικών περιόδων» του Χαλεπά — στο σημείο δηλαδή όπου η δουλειά του αλλάζει, στα τελευταία του χρόνια στην Τήνο πριν από την Αθήνα.

Ο γλύπτης ήταν τότε εβδομήντα εννέα ετών. Είχε πίσω του τον «Σατύρο», την «Κοιμωμένη», το Δρομοκαΐτειο, το ψυχιατρείο της Κέρκυρας και τα χρόνια της απομόνωσης στον Πύργο. Ο πηλός ήταν το υλικό που είχε στη διάθεσή του — και το υλικό που, όπως θα συζητηθεί στην Τήνο το Σαββατοκύριακο, σηκώνει ένα ερώτημα ανοιχτό μέχρι σήμερα.

Ποιο είναι το τελικό —πρωτότυπο— έργο του γλύπτη; Τι αφήνει στα σχέδια; Τι στον πηλό;

Σάββατο: η παρουσίαση και η τεκμηρίωση

Το Σάββατο 12 Σεπτεμβρίου, στις 19:30, το Ίδρυμα παρουσιάζει επισήμως το γλυπτό. Την παρουσίαση και την επιστημονική τεκμηρίωση της αυθεντικότητάς του αναλαμβάνει η Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά, ομότιμη καθηγήτρια του ΑΠΘ και καλλιτεχνική διευθύντρια του Τελλογλείου Ιδρύματος.

Το ίδιο βράδυ ο ιστορικός Τέχνης Γιώργος Μυλωνάς παρουσιάζει την εμπλουτισμένη Β΄ έκδοση του τόμου «Ο Γιανούλης Χαλεπάς στο Ίδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού» (Ι.ΤΗ.Π., 2026), που έγραψε και επιμελήθηκε η ίδια.

Κυριακή: «Χαλεπάς και σύγχρονη δημιουργία»

Την Κυριακή 13 Σεπτεμβρίου, στις 11:30, ακολουθεί στρογγυλή τράπεζα με θέμα «Χαλεπάς και σύγχρονη δημιουργία». Καλλιτέχνες, γλύπτες και ιστορικοί τέχνης συζητούν τι σημαίνει το έργο του σχεδόν έναν αιώνα μετά την ώριμη δημιουργία του.

Τα ζητήματα που τίθενται δεν είναι μόνο ιστορικά: το ταλέντο και η στέρηση — έλλειμμα ή πρόκληση; Η σημασία του υλικού, της τεχνικής, του σχεδίου. Τα κλασικά πρότυπα και τα ερεθίσματα του τοπίου. Οι δεσμεύσεις της τοπικής κοινωνίας απέναντι στην προσωπική ελευθερία των επιλογών. Ερωτήματα που αφορούν κάθε γλύπτη που δουλεύει σήμερα στο νησί του μαρμάρου.

Εισήγηση και συντονισμός: Αλεξάνδρα Γουλάκη-Βουτυρά. Συμμετέχουν ο Πραξιτέλης Τζανουλίνος, γλύπτης και συντηρητής γλυπτών, ο Οδυσσέας Τοσουνίδης, γλύπτης, και ο Λεωνίδας Χαλεπάς, αρχιτέκτονας και γλύπτης, διευθυντής της Ανώτερης Σχολής Καλών Τεχνών Μαρμαροτεχνίας Πανόρμου Τήνου.

Το ερώτημα ποιος θα ξεναγήσει τους επισκέπτες στον Χαλεπά, στον Γύζη και στον Λύτρα έχει τεθεί δημόσια και στην Τήνο. Το Σαββατοκύριακο, πάντως, ο ίδιος ο Χαλεπάς είναι στο τραπέζι.

Ενενήντα έξι χρόνια μετά, το μωρό του Βεναρδάδου ξαναβρήκε το νησί του.