Γαλλικά, πιάνο και κέντημα: εβδομήντα χρόνια κράτησε η Σχολή των Καλογραιών στη Σάμο — κι εμείς στην Τήνο έχουμε τις Ουρσουλίνες των Λουτρών

Γαλλικά το πρωί, κέντημα το μεσημέρι, μελέτη το απόγευμα, ύπνος σε έναν κοιτώνα με είκοσι κρεβάτια στη σειρά. Έτσι περνούσε η μέρα στη γαλλική σχολή των Αδελφών του Αγίου Ιωσήφ, που λειτούργησε στην πόλη της Σάμου από το 1901 ως το 1971. Όποιος έχει περάσει από τα Λουτρά της Τήνου, κάτι θα του θυμίζει.

Την ιστορία της σχολής την έγραψε ο αείμνηστος Θ. Δ. Σαρρηγιάννης, σε κείμενο με τίτλο «Γαλλική σχολή καλογραιών Saint Joseph, παράρτημα Σάμου» και υπότιτλο «Νοσταλγική αναπόληση στα βήματα του χρόνου». Προέρχεται από τα πρακτικά του συνεδρίου «Η πόλη της Σάμου: Φυσιογνωμία και εξέλιξη» και το αναδημοσίευσε σήμερα, Τετάρτη 11 Νοεμβρίου, το samos24.gr. Το διαβάσαμε με ενδιαφέρον, γιατί στην Τήνο έχουμε κι εμείς μια σχολή καλογραιών με μεγάλη ιστορία: τις Ουρσουλίνες, στα Λουτρά.

Άνοιξε στις 19 Μαρτίου 1901

Το παράρτημα Σάμου της Σχολής Saint Joseph άρχισε να λειτουργεί στις 19 Μαρτίου 1901. Η Σάμος ήταν τότε ακόμη αυτόνομη Ηγεμονία. Ο συγγραφέας περιγράφει ένα επιβλητικό κτίριο κοντά στον Άγιο Νικόλαο, στην οδό Άρεως 2 και Μανώλη Καλομοίρη.

Στα εβδομήντα χρόνια της πέρασαν από εκεί εκατοντάδες κορίτσια: από την πόλη, από τα χωριά του νησιού, από άλλα νησιά και από την Αθήνα. Το κείμενο τις χωρίζει σε τρεις ομάδες.

• Οι εσωτερικές της σχολής. Έμεναν εκεί και έκαναν μόνο τα μαθήματά της: γαλλικά, πιάνο, κέντημα, κοπτική και ραπτική, οικοκυρικά.
• Οι εσωτερικές που πήγαιναν σε δημόσιο σχολείο. Έμεναν στο οικοτροφείο και φοιτούσαν στα σχολεία της πόλης.
• Οι εξωτερικές. Έρχονταν μόνο για γαλλικά ή πιάνο, και πολλές για κέντημα ή ραπτική.

Πριν από τον πόλεμο, τα παιδιά μπορούσαν να κάνουν εκεί και μαθήματα δημοτικού και γυμνασίου. Για τις εξετάσεις των γαλλικών έρχονταν στη Σάμο Γάλλοι καθηγητές. Οι μαθήτριες έπαιρναν το «Certificat» και κάποιες συνέχισαν σε ανώτερες γαλλικές σπουδές.

Εγερτήριο στις 7, ύπνος στις 10

Τα κορίτσια έμπαιναν εσωτερικές γύρω στα δώδεκα. Η μέρα τους είχε πρόγραμμα με το ρολόι.

07:00	Εγερτήριο. Στρώσιμο κρεβατιών, πλύσιμο, ντύσιμο.
07:30	Τραπεζαρία και προσευχή. Κάθε παιδί έπαιρνε το δικό του φλιτζάνι και τα δικά του μαχαιροπίρουνα από το συρτάρι του.
09:00 – 12:00	Μαθήματα γαλλικών.
12:00 – 14:00	Ελεύθερη ώρα: κέντημα, επιτραπέζια, βοήθεια στην κουζίνα και το γλυκό της ημέρας, μαζί με μια αδελφή.
14:00 – 15:00	Μεσημεριανό, όλες μαζί.
Απόγευμα	Μαθήματα σε μεικτά τμήματα κοριτσιών και αγοριών, διάλειμμα στην εσωτερική αυλή, μελέτη με την επίβλεψη μιας αδελφής.
Βράδυ	Δείπνο και ελεύθερη ώρα ως τις 21:00: ταινίες, κουβέντα, παιχνίδια, διάβασμα.
21:30 – 22:00	Ύπνος.

Ο κοιτώνας ήταν μια μεγάλη αίθουσα με είκοσι κρεβάτια στη σειρά. Εκεί κοιμόταν πάντα και μια αδελφή. Η σχολή είχε οργανωμένη βιβλιοθήκη: όποια τελείωνε ένα βιβλίο έπαιρνε το κλειδί για να διαλέξει μόνη της το επόμενο. Βιβλία ήταν και τα βραβεία. Στις γιορτές οι μαθήτριες ανέβαζαν θεατρικά, τραγουδούσαν σε χορωδία και έπαιζαν μικρά σκετς στα γαλλικά.

Μάιος 1908: η σχολή γίνεται καταφύγιο

Τη Δευτέρα 25 Μαΐου 1908, γύρω στις οκτώ το πρωί, οι αδελφές γύριζαν από την πρωινή λειτουργία όταν ακούστηκαν πυροβολισμοί. Ήταν τα γεγονότα που έμειναν στη Σάμο ως «Κοπασικά». Η προϊσταμένη, αδελφή Λουίζα Στανισλάς, άνοιξε τη σχολή σε όποιον ζητούσε στέγη. Στρώθηκαν στρώματα στα πατώματα και οι αδελφές περιποιήθηκαν τραυματίες.

Στη δική τους αφήγηση οι αδελφές μιλούν για «περισσότερα από διακόσια άτομα». Ο πρόξενος της Γαλλίας στη Σάμο, σε επιστολή της 28ης Ιουλίου 1908, γράφει για πάνω από χίλιους ανθρώπους που βρήκαν άσυλο κοντά τους. Τρεις εβδομάδες νωρίτερα, στις 7 Ιουλίου, είχε ενημερώσει τον Γενικό Πρόξενο στη Σμύρνη ότι η Σαμιακή Συνέλευση ψήφισε ομόφωνα να σταλούν ευχαριστίες στις αδελφές.

Το 1922 και τα παιδιά των Αρμενίων προσφύγων

Το 1922 οι Αδελφές του Αγίου Ιωσήφ περιέθαλψαν παιδιά Αρμενίων προσφύγων και φρόντισαν για την επαγγελματική τους αποκατάσταση. Με τις Αρμενοπούλες ασχολήθηκε ιδιαίτερα η αδελφή Μαρί Ζενεβιέβ Ματοσιάν, που για κάποια χρόνια ήταν, όπως γράφει ο Σαρρηγιάννης, «η ψυχή της σχολής». Αγαπούσε τη ζωγραφική και τη μετέδωσε στις μαθήτριές της.

Δεξιά όπως έμπαινες στη σχολή υπήρχε ένα μικρό καμαράκι. Εκεί έρχονταν να φάνε φτωχοί άνθρωποι, όποτε ήθελαν, και μια αδελφή τούς περίμενε πάντα. Τη φιλανθρωπία τους οι αδελφές δεν ήθελαν να τη διαφημίζουν.

Δευτέρα 28 Ιουνίου 1971

Η Σχολή Saint Joseph της Σάμου έπαψε να λειτουργεί τη Δευτέρα 28 Ιουνίου 1971. Οι αδελφές αποχαιρέτησαν τους Σαμιώτες με μια ανακοίνωση και έφυγαν με το πλοίο, δακρυσμένες, κοιτάζοντας το νησί. Το κείμενο δεν λέει γιατί έκλεισε η σχολή.

«Με την κατάργησιν της Γαλλικής Σχολής εν Σάμω και την εν συνεχεία αναχώρησιν των Καθολικών Καλογραιών…»Εφημερίδα «Σαμιακόν Βήμα»

Η τοπική εφημερίδα έγραψε τότε για το κενό που άφηνε η αναχώρησή τους σε όσους ήθελαν να μάθουν γαλλικά. «Είκοσι έξι χρόνια μετά», σημειώνει ο Σαρρηγιάννης, οι αδελφές εξακολουθούσαν να αγαπούν το νησί και να ρωτούν για τις παλιές τους μαθήτριες.

Ολόκληρο το κείμενο, με φωτογραφίες της σχολής της Σάμου, στο samos24.gr →

Κι εμείς στην Τήνο: οι Ουρσουλίνες των Λουτρών

Για εμάς στην Τήνο, όλα αυτά είναι γνώριμα. Στα Λουτρά, στην ενδοχώρα του νησιού, η Μονή των Ουρσουλινών ιδρύθηκε το 1862, δηλαδή 39 χρόνια πριν ανοίξει η σχολή της Σάμου. Την ίδρυσε, όπως αναφέρει το Υπουργείο Πολιτισμού, η Μαρία-Άννα Λήβς, 37 ετών τότε, Αγγλίδα με καταγωγή από την Πόλη, που είχε μπει στο Τάγμα των Ουρσουλινών το 1853. Τη βοήθησαν Γαλλίδες Ουρσουλίνες που είχαν έρθει στο νησί.

Αργότερα οι μοναχές οργάνωσαν στους χώρους τους ορφανοτροφείο, οικοτροφείο, ελληνικό δημοτικό, ταπητουργία και ραπτική. Η μεγάλη ακμή της Σχολής ήρθε από το 1910 ως το 1938. Είχε τότε περισσότερες από 300 οικότροφες μαθήτριες, από αριστοκρατικές οικογένειες όλης της Ελλάδας αλλά και της Αιγύπτου, της Κύπρου, της Σμύρνης και της Κωνσταντινούπολης.

Τα μεγέθη ήταν άλλα: είκοσι κρεβάτια ο κοιτώνας στη Σάμο, πάνω από τριακόσιες οικότροφες στα Λουτρά. Ο κόσμος όμως ήταν ο ίδιος. Το δείχνει ένα κάδρο στον εκθεσιακό χώρο της Μονής: τιμητικό δίπλωμα της Alliance Française, από διεθνή έκθεση για τη διδασκαλία των γαλλικών που έγινε στο Παρίσι τη δεκαετία του 1930. Απονέμεται στην «École Gréco-Française des Ursulines», την Ελληνογαλλική Σχολή των Ουρσουλινών στα Λουτρά.

	Σάμος	Τήνος
Ποιες	Αδελφές του Αγίου Ιωσήφ	Ουρσουλίνες
Πού	Πόλη της Σάμου, κοντά στον Άγιο Νικόλαο	Λουτρά
Από πότε	19 Μαρτίου 1901	1862
Μαθήτριες	«Εκατοντάδες» σε 70 χρόνια· κοιτώνας με 20 κρεβάτια	Πάνω από 300 οικότροφες στην ακμή της (1910 – 1938)
Σήμερα	Έκλεισε στις 28 Ιουνίου 1971	Εκθεσιακός χώρος και δημοτικό σχολείο

Τι υπάρχει σήμερα στα Λουτρά

Το κτίριο της Σχολής έχει παραχωρηθεί στον Δήμο Τήνου και στεγάζει το δημοτικό σχολείο των χωριών της ενδοχώρας. Στην πρώην Μονή λειτουργεί εκθεσιακός χώρος, που τους καλοκαιρινούς μήνες είναι επισκέψιμος καθημερινά, από τις 10:00 ως τις 15:00. Εκεί βλέπει κανείς το πιάνο, τους αργαλειούς, τα στρωμένα τραπέζια. Το συγκρότημα ανήκει στην Καθολική Αρχιεπισκοπή Νάξου – Τήνου – Άνδρου – Μυκόνου.

Τις Αδελφές Ουρσουλίνες τις θυμήθηκε η Αρχιεπισκοπή πριν από λίγες ημέρες, την Παρασκευή 6 Νοεμβρίου, με μνημόσυνο στο κοιμητήριο της Μονής.

Υπάρχει και ένας ακόμη δεσμός ανάμεσα στα δύο νησιά. Η καθολική ενορία της Σάμου ανήκει στην Επισκοπή Χίου, την ευθύνη της οποίας έχει ο Αρχιεπίσκοπος Νάξου – Τήνου – Άνδρου – Μυκόνου. Το κείμενο του Σαρρηγιάννη φιλοξενείται, άλλωστε, και στην ιστοσελίδα της Αρχιεπισκοπής.

Στη Σάμο η σχολή έκλεισε το 1971 και ζει στις αναμνήσεις των μαθητριών της. Στα Λουτρά, στο κτίριο της Σχολής κάνουν ακόμη μάθημα παιδιά.

Σημειώσεις: Τα στοιχεία για τη σχολή της Σάμου προέρχονται από το κείμενο του Θ. Δ. Σαρρηγιάννη. Το κείμενο δεν αναφέρει πόσες μαθήτριες είχε η σχολή κάθε χρονιά ούτε τον λόγο για τον οποίο έκλεισε το 1971. Η ημερομηνία 25 Μαΐου 1908 δίνεται με το νέο ημερολόγιο. Για όσους βρήκαν καταφύγιο στη σχολή το 1908, το κείμενο δίνει δύο αριθμούς: «περισσότερα από διακόσια άτομα» στην αφήγηση των αδελφών και πάνω από χίλιους στην επιστολή του προξένου. Τα στοιχεία για τη Μονή και Σχολή των Ουρσουλινών είναι του Υπουργείου Πολιτισμού. Οι φωτογραφίες είναι από τα Λουτρά της Τήνου, Ιούνιος 2023. Φωτογραφίες: Tinos Live TV. Ευχαριστούμε το samos24.gr για την αφορμή.