Ένα στολίδι που περιμένει να φτάσει στο λιμάνι του: το σπίτι του Τήνιου αρχαιολόγου Γιώργου Δεσπίνη στον Πάνορμο και το Ναυτικό Μουσείο που δεν έγινε ακόμη

Στον Πάνορμο, στο ιστορικό ναυτικό λιμάνι της Τήνου, ένα παλιό διώροφο σπίτι κοιτάζει τη θάλασσα με κλειστά παντζούρια. Ήταν το σπίτι ενός από τους μεγαλύτερους αρχαιολόγους που έβγαλε το νησί. Η γυναίκα του το έδωσε για να γίνει Ναυτικό Μουσείο. Δέκα χρόνια μετά, περιμένει ακόμη.

Οι σοβάδες έχουν κουραστεί, τα μαρμάρινα φουρούσια στέκουν ακόμη στη θέση τους και η ξύλινη πόρτα κρατά τον σιδερένιο σύρτη της. Μέσα, ο χρόνος μοιάζει να έχει σταματήσει: ο πάγκος της κουζίνας, το στρογγυλό τραπέζι, οι ψάθινες καρέκλες.

Ο Γιώργος Δεσπίνης, από τον Πύργο της Τήνου

Ο Γιώργος Δεσπίνης (1936–2014) γεννήθηκε στον Πύργο της Τήνου, το χωριό των μαρμαράδων. Όπως έχουν γράψει συνάδελφοί του, παιδί ακόμη στεκόταν και κοίταζε τους μαστόρους στα εργαστήρια, και από εκεί ξεκίνησε η σχέση του με το μάρμαρο. Στην Τήνο γύριζε και αργότερα, για να ξεκουραστεί και να κολυμπήσει στα νερά της.

Έγινε καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και ένας από τους σημαντικότερους μελετητές της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής στον κόσμο. Αναγνώρισε τα θραύσματα του αγάλματος της Νέμεσης στον Ραμνούντα, έργου του Αγοράκριτου, και ταύτισε μια κολοσσική κεφαλή από την Ακρόπολη με την Άρτεμη Βραυρωνία του Πραξιτέλη. Με δική του συμβολή επέστρεψε στην Ελλάδα, το 2008, μια επιτύμβια στήλη του 4ου αιώνα π.Χ. από τη Νέα Υόρκη. Η Ακαδημία Αθηνών τον τίμησε το 2007 με το αργυρό μετάλλιο Γραμμάτων και Τεχνών.

Έφυγε από τη ζωή στις 13 Σεπτεμβρίου 2014, σε ηλικία 78 ετών.

Η Κατερίνα Κώστογλου-Δεσποίνη

Σύντροφός του στη ζωή και στη δουλειά ήταν η Αικατερίνη (Κατερίνα) Κώστογλου-Δεσποίνη (1931–2021), διακεκριμένη αρχαιολόγος και Επίτιμη Έφορος Αρχαιοτήτων. Ήταν ενεργό μέλος των ανασκαφών του Μανόλη Ανδρόνικου, και υπό τη δική της εποπτεία έγινε η ανασκαφή του αρχαίου νεκροταφείου της Σίνδου στη Θεσσαλονίκη, με σημαντικά ευρήματα.

Η τιμή από το Μουσείο της Ακρόπολης

Το Μουσείο της Ακρόπολης τίμησε την προσφορά των δύο στην αρχαιολογία με μια βιβλιοθήκη, φτιαγμένη από τα βιβλία που του δώρισαν από την προσωπική τους συλλογή. Εγκαινιάστηκε τον Ιούνιο του 2019 παρουσία της και πήρε το όνομα του συζύγου της, όπως το θέλησε η ίδια. Μετά τον θάνατό της, το Μουσείο τής αφιέρωσε ειδική εκδήλωση μνήμης, στις 12 Οκτωβρίου 2022.

Ένα σπίτι για τη ναυτική μνήμη του Πανόρμου

Το σπίτι στον Πάνορμο ήταν του Γιώργου Δεσπίνη. Η μητέρα του ήταν η Πηνελόπη Πρίντεζη-Δεσποίνη. Δική του ήταν και η επιθυμία να γίνει εκεί ένα μουσείο για τη ναυτική ιστορία του τόπου του. Η Κατερίνα Κώστογλου-Δεσποίνη την εκπλήρωσε: παραχώρησε το σπίτι για να ιδρυθεί και να λειτουργήσει Ναυτικό Μουσείο Πανόρμου, στη μνήμη του συζύγου της και της μητέρας του.

Πρόκειται για ένα διώροφο κτίσμα, με ισόγειο 55,82 τ.μ. και όροφο 36,39 τ.μ., σε οικόπεδο 57,16 τ.μ. Στην αυτοψία του 2017 καταγράφηκαν και τα αντικείμενα που βρίσκονταν μέσα.

Δέκα χρόνια, βήμα βήμα

Σύμφωνα με πληροφορίες, η διαδρομή έχει ως εξής:

• Σεπτέμβριος 2014: Ο Γιώργος Δεσπίνης φεύγει από τη ζωή.
• Ιούνιος 2015: Η Τοπική Κοινότητα Πανόρμου αποδέχεται την παραχώρηση (απόφαση 15/2015).
• Μάρτιος 2016: Ο Δήμος Τήνου την αποδέχεται (απόφαση 77/2016) και υπογράφεται χρησιδάνειο είκοσι ετών.
• Σεπτέμβριος 2016: Το Πνευματικό Κέντρο Πανόρμου «Γιαννούλης Χαλεπάς» ζητά να λειτουργήσει το Ναυτικό Μουσείο υπό την εποπτεία του.
• Ιανουάριος 2017: Αυτοψία στο σπίτι και καταγραφή των αντικειμένων.
• Μάρτιος 2017: Το Πνευματικό Κέντρο ζητά εκ νέου αρχιτεκτονική αποτύπωση, στατικό έλεγχο και μουσειολογική μελέτη.
• Αρχές 2020: Το Συμβούλιο της Κοινότητας Πανόρμου διαπιστώνει ότι το μουσείο δεν έχει ακόμη στηθεί και ζητά ομόφωνα να προχωρήσει.
• 2021: Η Κατερίνα Κώστογλου-Δεσποίνη φεύγει από τη ζωή. Το Πνευματικό Κέντρο Πανόρμου εκδίδει ψήφισμα για τη μνήμη της.
• 31 Δεκεμβρίου 2023: Το Πνευματικό Κέντρο Πανόρμου καταργείται. Από την 1η Ιανουαρίου 2024 τις αρμοδιότητές του ασκεί απευθείας ο Δήμος Τήνου.
• Νοέμβριος 2026: Το σπίτι παραμένει κλειστό. Η μισή διάρκεια του χρησιδανείου έχει ήδη περάσει.

Ο τόπος των καπεταναίων

Ο Πάνορμος είναι ο τόπος των καπεταναίων και των ναυτικών, του εμπορίου που ταξίδευε με τα καΐκια και των μαρμαράδων που στόλισαν την Ελλάδα. Είναι τόπος με βαθιές μνήμες. Ένα Ναυτικό Μουσείο εδώ, στην εσχατιά της Τήνου, δεν θα ήταν πολυτέλεια αλλά φυσική συνέχεια της ιστορίας του.

Η περιοχή έχει ήδη μεγάλο πλούτο σε μουσεία. Στον Πύργο, μάλιστα, οι μουσειακοί χώροι περιμένουν κι εκείνοι να ξανανοίξουν τις πόρτες τους στον κόσμο. Ίσως αυτή είναι η ευκαιρία να δούμε όλους μαζί τους χώρους της μνήμης του Πανόρμου ως ένα ενιαίο σύνολο, από το χωριό μέχρι το λιμάνι.

Μια τέτοια προσφορά δεν είναι απλώς ένα ακίνητο. Είναι η επιθυμία δύο ανθρώπων που έδωσαν τη ζωή τους στη μνήμη του αρχαίου κόσμου, να μείνει ζωντανή και η μνήμη του δικού τους τόπου. Και, όπως λένε οι παλιοί, η ψυχή δεν ησυχάζει όσο δεν βρίσκει τον σκοπό της.

Οι στήλες μας είναι ανοιχτές στη Δημοτική Αρχή, στην Κοινότητα Πανόρμου, στην οικογένεια και σε όποιον γνωρίζει περισσότερα, ώστε το στολίδι αυτό να φτάσει, επιτέλους, στο λιμάνι του.