Η κατεστραμμένη πύλη του Πολυτεχνείου στον περίβολο του ΕΜΠ

Η κατεστραμμένη πύλη του Πολυτεχνείου, όπως σώζεται σήμερα ως μνημείο στον περίβολο του ΕΜΠ
Αφιέρωμα · 53 χρόνια από το Πολυτεχνείο · Κυκλάδες

Από την Τήνο φαίνεται η Γυάρος: οι Κυκλάδες, οι Τήνιοι και ο Νοέμβρης του ’73

Από την Τήνο, τις καθαρές μέρες, φαίνεται ένα γυμνό, άδεντρο νησί, η Γυάρος. Τον Νοέμβρη του 1973, λίγες μέρες μετά το Πολυτεχνείο, εκεί στάλθηκαν οι τελευταίοι κρατούμενοι της χούντας. Ποιοι Τήνιοι και ποιοι Κυκλαδίτες ήταν στην Πατησίων; Ψάξαμε, και η αλήθεια είναι ότι τα νησιά μας δεν έχουν γράψει ακόμα τη δική τους σελίδα.

Αύριο, Τρίτη 17 Νοεμβρίου, συμπληρώνονται 53 χρόνια από τη νύχτα που το τανκ γκρέμισε την πύλη του Πολυτεχνείου. Για την εξέγερση έχουν γραφτεί βιβλία, πορίσματα και μελέτες, και έχουν ειπωθεί εκατοντάδες μαρτυρίες. Τηνιακή ή κυκλαδίτικη μαρτυρία με όνομα δεν βρήκαμε καμία καταγεγραμμένη.

Ψάξαμε στα δημόσια αρχεία, στους καταλόγους των θυμάτων, σε μαρτυρίες φοιτητών και μαθητών της εποχής, στον τοπικό Τύπο. Βρήκαμε τον Κρητικό φοιτητή που ταξίδεψε ως την Αθήνα, τον μαθητή του φροντιστηρίου απέναντι από την πύλη, τον νεαρό φοιτητή από την Πάτρα. Στον κατάλογο των νεκρών υπάρχουν άνθρωποι από τη Ζάκυνθο και τη Μυτιλήνη. Από τις Κυκλάδες, κανείς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε κανείς. Η Τήνος έχει προσφέρει στους αγώνες του Έθνους: στους Βαλκανικούς Πολέμους, στη Μικρασιατική Εκστρατεία, στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο του 1940, όπου έχασε πολλά παιδιά της στο μέτωπο, στην Αντίσταση της Κατοχής και αλλού, ως τα χρόνια της χούντας. Είχε τους ανθρώπους της. Το 1973 πολλοί νέοι από τα νησιά σπούδαζαν ή δούλευαν στην Αθήνα και στον Πειραιά. Κάποιοι μάλλον ήταν εκεί, μέσα στο προαύλιο ή απέξω στην Πατησίων. Απλώς η ιστορία τους δεν ειπώθηκε ποτέ δημόσια.

Το Μνημείο των Βαλκανικών Πολέμων στο Πασακρωτήρι της Τήνου
Το Μνημείο των Βαλκανικών Πολέμων στο Πασακρωτήρι, με τη Χώρα στο βάθος.

«Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία». Τρεις λέξεις σε ένα πανό, που έγιναν σύνθημα μιας ολόκληρης γενιάς.

Τέσσερις μέρες του Νοέμβρη

  • Τετάρτη 14 Νοεμβρίου 1973 · Οι φοιτητές συγκεντρώνονται στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και αποφασίζουν να μη φύγουν. Το βράδυ βρίσκονται μέσα περίπου 1.500.
  • Πέμπτη 15 Νοεμβρίου · Τα κτίρια και το προαύλιο γεμίζουν. Εκλέγεται Συντονιστική Επιτροπή και αρχίζει να εκπέμπει ο ραδιοφωνικός σταθμός των «ελεύθερων πολιορκημένων»: «Εδώ Πολυτεχνείο». Απέξω, κόσμος και μαθητές φέρνουν τρόφιμα και φάρμακα.
  • Παρασκευή 16 Νοεμβρίου · Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι γεμίζουν τους δρόμους γύρω από την Πατησίων. Το βράδυ αρχίζουν οι συγκρούσεις και πέφτουν οι πρώτοι νεκροί. Πρώτο θύμα είναι ένας μαθητής, ο 17χρονος Διομήδης Κομνηνός, που χτυπήθηκε απέναντι από την κεντρική πύλη.
  • Σάββατο 17 Νοεμβρίου, γύρω στις 3 τα ξημερώματα · Ενώ συζητείται ακόμα η ασφαλής αποχώρηση των φοιτητών, το άρμα που στέκεται απέναντι παίρνει εντολή και ρίχνει την πύλη. Το πρωί επανέρχεται ο στρατιωτικός νόμος σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Οι οδομαχίες στη γύρω περιοχή συνεχίζονται.
Η παλιά πύλη του Πολυτεχνείου
Η παλιά σιδερένια πύλη, ακόμα στρεβλωμένη, όπως φυλάσσεται σήμερα στον περίβολο του ΕΜΠ.

Οι νεκροί

Για τα θύματα έγιναν τρεις μεγάλες καταγραφές. Το πόρισμα του εισαγγελέα Δημήτρη Τσεβά, το 1974, κατέγραψε 18 νεκρούς με ονοματεπώνυμο και 16 αγνώστων στοιχείων, 34 συνολικά. Κατέγραψε επίσης πάνω από 1.100 τραυματίες στα νοσοκομεία. Η Δίκη του Πολυτεχνείου, το 1975, τεκμηρίωσε δικαστικά 24 θανάτους. Η μελέτη του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, 2004) κατέληξε επίσης σε 24 τεκμηριωμένους νεκρούς.

Ανάμεσά τους ήταν και μια 22χρονη φοιτήτρια από τη Νορβηγία, η Toril Margrethe Engeland. Ο πιο μικρός ήταν ο πεντέμισι χρονών Δημήτρης Θεοδωράς, που σκοτώθηκε το μεσημέρι της 18ης Νοεμβρίου, ενώ περπατούσε στον δρόμο με τη μητέρα του.

Το γλυπτό «Προς τιμήν των θυμάτων» στο Πολυτεχνείο
Το γλυπτό «Προς τιμήν των θυμάτων» του Μέμου Μακρή, δίπλα στην παλιά πύλη.

Η Γυάρος, απέναντί μας

Η Γυάρος και στο βάθος η Άνδρος και η Τήνος
Η Γυάρος, και στο βάθος η Άνδρος και η Τήνος.

Η Γυάρος είναι Κυκλάδα, από τη μεριά της Σύρου. Γύρω της, σαν αγκαλιά, βρίσκονται η Κέα, η Εύβοια, η Άνδρος, η Τήνος, η Σύρος και η Κύθνος. Είναι άνυδρη και σχεδόν χωρίς βλάστηση. Από τον Εμφύλιο και μετά χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εξορίας και φυλακής.

Η χούντα την άνοιξε ξανά από τις πρώτες μέρες του 1967. Χιλιάδες αντιφρονούντες εξορίστηκαν εκεί. Για πρώτη φορά ανάμεσά τους υπήρχαν και γυναίκες, ακόμα και έγκυες. Το ίδιο 1967, ρεπόρτερ του γερμανικού περιοδικού Stern πέταξαν πάνω από το νησί και τράβηξαν φωτογραφίες, που έκαναν τον γύρο της Ευρώπης.

Οι φυλακές λειτούργησαν ως το καλοκαίρι του 1973. Ξαναδέχτηκαν όμως κρατουμένους μία τελευταία φορά: τον Νοέμβριο του 1973, μετά το Πολυτεχνείο, και ως την αποκατάσταση της Δημοκρατίας.

Η Γυάρος από ψηλά
Η Γυάρος από αέρος.

Τι ακολούθησε

Μία εβδομάδα αργότερα, στις 25 Νοεμβρίου 1973, ο ταξίαρχος Δημήτριος Ιωαννίδης ανέτρεψε τον Γεώργιο Παπαδόπουλο, με αφορμή τα γεγονότα. Η χούντα έπεσε τον Ιούλιο του 1974, μετά την τραγωδία της Κύπρου. Η πρώτη ελεύθερη επέτειος δεν γιορτάστηκε στις 17 Νοεμβρίου, γιατί εκείνη τη μέρα του 1974 έγιναν οι πρώτες εκλογές της Μεταπολίτευσης. Γιορτάστηκε μια εβδομάδα μετά, στις 24 Νοεμβρίου, με πλήθος κόσμου στην Πατησίων.

Η 53η επέτειος στην Αθήνα

Ο τριήμερος εορτασμός άρχισε την Κυριακή 15 Νοεμβρίου. Φέτος τα κτίρια του ΕΜΠ μένουν κλειστά και οι εκδηλώσεις γίνονται μόνο στους εξωτερικούς χώρους. Την Τρίτη 17 Νοεμβρίου οι πύλες ανοίγουν στις 9:00 και κλείνουν στις 13:00. Στο κέντρο της Αθήνας ισχύουν έκτακτες κυκλοφοριακές ρυθμίσεις ως τις 6 το πρωί της Τετάρτης 18 Νοεμβρίου.

Και στην Τήνο

Η Χώρα της Τήνου από ψηλά

Η Τήνος τιμά κάθε χρόνο την επέτειο με τελετή στο Μνημείο των Ηρώων, στην πλατεία Ελευθερίας στη Χώρα. Πέρυσι ο Δήμος κάλεσε μαθητές, εκπαιδευτικούς, φορείς και αρχές στις 12 το μεσημέρι. Το πρόγραμμα είχε επιμνημόσυνη δέηση, απόδοση τιμών, ενός λεπτού σιγή και τον Εθνικό Ύμνο. Τα σχολεία του νησιού κάνουν και τις δικές τους γιορτές, όπως το Δημοτικό και το Νηπιαγωγείο του Πύργου.

Η μνήμη υπάρχει και στον χάρτη του νησιού: στην περιοχή του Αγίου Φωκά, έξω από τη Χώρα, υπάρχει οδός Ηρώων Πολυτεχνείου. Ο δρόμος υπάρχει. Ονόματα δεν έχουμε ακόμα.

Ο παραλιακός πεζόδρομος της Χώρας της Τήνου
Ανοιχτό κάλεσμα

Ήσασταν εκεί; Ήταν κάποιος δικός σας;

Το Tinos LIVE TV θέλει να καταγράψει τις τηνιακές και κυκλαδίτικες μαρτυρίες από τα χρόνια της χούντας και τον Νοέμβρη του 1973, πριν χαθούν. Ψάχνουμε:

  • Τήνιους που ήταν φοιτητές, μαθητές ή εργαζόμενοι στην Αθήνα και βρέθηκαν μέσα ή γύρω από το Πολυτεχνείο
  • ιστορίες που λέγονταν στο σπίτι, για τον θείο, τον παππού, τη μάνα που «κατέβηκε στην Πατησίων»
  • Τήνιους και Κυκλαδίτες που πέρασαν από φυλακή, εξορία ή Γυάρο
  • φωτογραφίες, γράμματα, εφημερίδες της εποχής από τηνιακά σπίτια
  • πώς έφτασαν τα νέα στην Τήνο εκείνες τις μέρες, από το ραδιόφωνο ή με το πλοίο

Γράψτε στα σχόλια ή στείλτε μας μήνυμα στη σελίδα μας στο Facebook. Μπορούμε να κρατήσουμε το όνομά σας εκτός, αν το θέλετε.

Πηγές

Πόρισμα εισαγγελέα Δ. Τσεβά (1974)· Λ. Καλλιβρετάκης, «Πολυτεχνείο ’73: Το ζήτημα των θυμάτων», ΕΙΕ (2004)· Βικιπαίδεια, «Εξέγερση του Πολυτεχνείου»· Αρχείο ΕΡΤ· Δήμος Τήνου, πρόγραμμα εορτασμού 52ης επετείου (2025)· ΕΜΠ / ΕΛ.ΑΣ., μέτρα για την 53η επέτειο (2026)· «Τα Νέα», «Γυάρος, μια ζωντανή μαρτυρία της Ιστορίας» (2024).

Φωτογραφίες: Wikimedia Commons — StrangeTraveler (CC BY-SA 4.0), GreatBernard (CC0), Yair Haklai (CC BY-SA 4.0), Eu.stefan (CC BY 3.0 / κοινό κτήμα), Kokiniatsi27 (CC BY-SA 4.0), Olaf Tausch (CC BY 3.0), Jules Verne Times Two (CC BY-SA 4.0).

Avatar photo

ByTinos Live TV

Η συντακτική ομάδα του Tinos LIVE TV — ειδήσεις, ρεπορτάζ, πολιτισμός και ψυχαγωγία από την Τήνο.

✦ Ρητό της ημέρας«Καλύτερα να ανάψεις ένα κερί, παρά να καταριέσαι το σκοτάδι.»— Κινέζικη παροιμία