Το τανκ μπροστά στην πύλη του Πολυτεχνείου, 17 Νοεμβρίου 1973

Το τανκ μπροστά στην πύλη του Πολυτεχνείου τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1973
Αφιέρωμα · 17 Νοέμβρη 1973 · 53 χρόνια

«Ήμουν μέσα όταν μπήκε το τανκ»: η Τήνος στο Πολυτεχνείο, τα ονόματα και οι μαρτυρίες που μας στείλατε

Χθες ρωτήσαμε ποιοι Τήνιοι ήταν στο Πολυτεχνείο τον Νοέμβρη του ’73. Γράψαμε ότι στα αρχεία δεν βρήκαμε κανένα τηνιακό όνομα. Μέσα σε ένα εικοσιτετράωρο, οι αναγνώστες μας μάς απάντησαν με ονόματα, μνήμες και μια φράση που παγώνει: «την ώρα που μπήκε το τανκ, ήμουν εκεί».

Σήμερα στην Τήνο · Τρίτη 17 Νοεμβρίου

Η Τήνος τιμά τα 53 χρόνια από την εξέγερση με εκδήλωση μνήμης στις 12 το μεσημέρι, στο Μνημείο των Ηρώων, στην πλατεία Ελευθερίας, σύμφωνα με το πρόγραμμα του Δήμου Τήνου:

  • 12:00 — Έναρξη της τελετής στο Μνημείο των Ηρώων
  • Επιμνημόσυνη δέηση
  • Κατάθεση στεφάνων και απόδοση τιμών από μαθητές της Πρωτοβάθμιας και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, εκπαιδευτικούς, φορείς και τις Αρχές του νησιού
  • Ενός λεπτού σιγή
  • Εθνικός Ύμνος — λήξη της τελετής

Ο Δήμος καλεί πολίτες, μαθητές, εκπαιδευτικούς, φορείς και συλλόγους να βρεθούν εκεί, με το σύνθημα που δεν παλιώνει: «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία».

Το πρωί της Δευτέρας ρωτήσαμε δημόσια, στη σελίδα μας στο Facebook: ποιοι Τήνιοι και ποιοι Κυκλαδίτες ήταν στην Πατησίων; Οι απαντήσεις ήρθαν στα σχόλια και στα μηνύματά μας. Κάποιες είναι μαρτυρίες από πρώτο χέρι. Κάποιες είναι μνήμες παιδιών για τους γονείς τους. Όλες μαζί γράφουν, για πρώτη φορά, μια μικρή τηνιακή σελίδα για τον Νοέμβρη του ’73.

«Την ώρα που μπήκε το τανκ, ήμουν εκεί»

«Ήμουν την τελευταία μέρα μέσα… την ώρα που μπήκε το τανκ ήμουν εκεί… τρομάξαμε όλοι… ευτυχώς γλίτωσα μόνο με χτυπήματα από γκλομπ… άσχημες ώρες…»

— Κατερίνα Χατζηλούη-Καγιώργη, στα σχόλια της σελίδας μας

Λίγες λέξεις, γραμμένες βιαστικά κάτω από μια ανάρτηση, 53 χρόνια μετά. Η κ. Κατερίνα Χατζηλούη-Καγιώργη ήταν μέσα στο Πολυτεχνείο τις τελευταίες ώρες της κατάληψης, τη νύχτα της 16ης προς 17η Νοεμβρίου 1973, όταν το άρμα μάχης γκρέμισε την κεντρική πύλη. Γλίτωσε «μόνο» με χτυπήματα από γκλομπ. Άλλοι εκείνη τη νύχτα δεν γύρισαν ποτέ σπίτι τους.

Το σχόλιο της Κατερίνας Χατζηλούη-Καγιώργη στη σελίδα του Tinos LIVE TV
Πατήστε για να δείτε τα σχόλια στην ανάρτησή μας.
Το άρμα μάχης έξω από το Πολυτεχνείο τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1973
Η νύχτα της 17ης Νοεμβρίου 1973: το άρμα μάχης έξω από την πύλη του Πολυτεχνείου.

Η είσοδος του τανκ, από το απέναντι παράθυρο

Τις μέρες της εξέγερσης, ο κινηματογραφιστής Νίκος Α. Βερνίκος κινηματογράφησε με φιλμ τα γεγονότα από το παράθυρο γωνιακού δωματίου στον πρώτο όροφο του ξενοδοχείου «Ακροπόλ», ακριβώς απέναντι από το Πολυτεχνείο. Στο έγχρωμο φιλμ του φαίνεται το τανκ να κινείται προς την πύλη. Ο ίδιος συνελήφθη το μεσημέρι της 17ης Νοεμβρίου και κρατήθηκε ως την παραμονή της Πρωτοχρονιάς.

Έγχρωμο φιλμ του Νίκου Α. Βερνίκου, 16–17 Νοεμβρίου 1973 · YouTube / Aylon Film Archives

Η μητέρα με τις ρίζες από τη Μουσουλού

Στα μηνύματα της σελίδας μάς έγραψε ο γιος μιας γυναίκας που ήταν εκεί. Η μητέρα του, η Καλλιόπη-Μαρία Χαρικιοπούλου, είχε την καταγωγή της από την Τήνο, από τη Μουσουλού και τη Μυρσίνη, από την πλευρά του πατέρα της. Η ίδια ήταν Παγκρατιώτισσα. Στο Πολυτεχνείο βρέθηκε μαζί με τον άνθρωπο που έγινε αργότερα σύζυγός της, έναν Γιαννόπουλο από την Αρκαδία.

Βρέθηκε μέσα στον γενικό πανικό, όταν η αστυνομία χτυπούσε «στο ψαχνό», και είδε μαζί με τους άλλους έναν νεαρό να πέφτει κάτω, χτυπημένος.

Το μήνυμα για την Καλλιόπη-Μαρία Χαρικιοπούλου στη σελίδα του Tinos LIVE TV
Το μήνυμα που λάβαμε. Με σεβασμό στην επιθυμία του αποστολέα, δεν δημοσιεύουμε τα δικά του στοιχεία.

Ο γιος της ζει σήμερα στο εξωτερικό. Δεν ήθελε να γίνει εκείνος το θέμα. Ζήτησε μόνο τα ονόματα των γονιών του να μπουν «μαζί με όλα τα άλλα ονόματα», και πρόσθεσε μια φράση που λέει πολλά για το πώς κουβαλούν αυτή τη μνήμη οι οικογένειες:

«Υπήρξαν άλλωστε και αγωνιστές που υπέστησαν πολύ περισσότερα.»

Φοιτητές και κόσμος μπροστά στην πύλη του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973
Νοέμβριος 1973: φοιτητές και κόσμος στην πύλη του Πολυτεχνείου, στην Πατησίων.

«Από Ποταμιά με αγάπη»

Η πρώτη απάντηση στο ερώτημά μας ήρθε από την Ποταμιά. Ο Μάρκος Χαλαβατζής έγραψε ότι ήταν και τις τρεις μέρες στην «επιτροπή σκούπα» της κατάληψης. Όταν έπεσαν τα δακρυγόνα, μοίραζαν στον κόσμο βαζελίνη και κομμένα λεμόνια, τη μόνη άμυνα που είχαν τότε. Έκανε τέσσερις μέρες να γυρίσει στο σπίτι του, στην πλατεία Αμερικής.

Το σχόλιο του Μάρκου Χαλαβατζή στη σελίδα του Tinos LIVE TV

«Έχω πολλά να πω, αλλά δε χωράνε.»

Κάτι από αυτά που «δε χωράνε» μάς το έδειξε λίγο αργότερα, στα σχόλια της σελίδας μας. Ο Μάρκος Χαλαβατζής φυλάει ακόμα, 53 χρόνια μετά, ένα κιτρινισμένο δακτυλογραφημένο φύλλο: την προκήρυξη των φοιτητών με τίτλο «Μήνυμα προς όλους τους ελεύθερους ανθρώπους», με ημερομηνία «Πολυτεχνείο, 15 Νοέμβρη 1973». «Θα το κρατήσω για πάντα», έγραψε.

Η προκήρυξη «Μήνυμα προς όλους τους ελεύθερους ανθρώπους», Πολυτεχνείο 15 Νοέμβρη 1973, από το αρχείο του Μάρκου Χαλαβατζή
Η προκήρυξη του Πολυτεχνείου, 15 Νοέμβρη 1973, όπως τη φυλάει ο Μάρκος Χαλαβατζής.
Η προκήρυξη σε απλό κείμενο

ΜΗΝΥΜΑ ΠΡΟΣ ΟΛΟΥΣ ΤΟΥΣ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ

Ελληνικέ λαέ, σου στέλνουν αγωνιστικό χαιρετισμό χιλιάδες Έλληνες φοιτητές, αγωνιζόμενοι για μια δημοκρατική παιδεία, για μια δημοκρατική Ελλάδα. Χιλιάδες νέοι απλώνουν τα χέρια τους βοηθώντας το δίκαιο αγώνα. Κάθε ελληνικό σπίτι έγινε φρούριο αντίστασης. Με το δικαίωμα των ελεύθερων ανθρώπων κάνουμε κάστρο τα κτίρια των σχολών μας, ξενυχτώντας εθελοντές σκοποί της πιο υψηλής ιδέας. Η λευτεριά και η σοφία χρειάζονται ασπίδα και δόρυ για να διαφυλαχτούν.

Είναι σκλη[ροί οι] τύραννοι. Εντολή τους να πνίξουν το φως στη μαρτυρική χώρα μας. Δεν θα το μπορέσουν όμως, όση δύναμη κι αν τους δίνουν οι ξένοι προστάτες τους. Μέσα στη κοσμοχαλασιά του αιώνα μας οι μικροί λαοί παλεύουν μόνοι τους πανίσχυρους αντιπάλους. Έχουμε όμως τη συμπαράσταση όλων των λαών, καθώς αυτοί εμάς στο δύσκολο απελευθερωτικό μας έργο. Κάποτε θα σμίξουμε όλοι αδέρφια κι οι μελλοντικές γενιές θα πραγματώσουν τα ανθρώπινα όνειρα και ιδανικά.

Οι τύραννοι ξεσκεπάστηκαν μπροστά στα μάτια του λαού μας. Τα τανκς σκουριάζουν, οι τύραννοι θα πέσουν, οι ιδέες θα ζουν αιώνια. Το μέλλον ανήκει στους ανθρώπους του μόχθου. Ενώσαμε τις γροθιές μας. Η λευτεριά κατακτιέται, δε χαρίζεται.

Ενώσαμε τις φωνές μας και τις ακούσαμε γιγαντωμένες σαν από χιλιάδες μεγάφωνα. Όταν ακούς το θούριο του Ρήγα, δε μπορεί να στέκεις σκλαβωμένος. Όταν νιώθεις το νόημα της θυσίας, δε μπορεί, πρέπει να πάρεις τη μεγάλη απόφαση. Αφού γεννήθηκες στις Θερμοπύλες, δε μπορεί γι’ αλλού να κινήσεις.

Κάνουμε έκκληση σ’ όλους τους λεύτερους ανθρώπους να βοηθήσουν τον αγώνα μας, για να διώξουν από τη χώρα μας, την ηλιόλουστη, το τέρας του φασισμού που χτύπησε την πύλη της Ελλάδας, που χτυπάει την πύλη της ανθρωπότητας.

Πολυτεχνείο, 15 Νοέμβρη 1973

Μεταγραφή από το πρωτότυπο δακτυλογραφημένο φύλλο, σε μονοτονικό. Σε ένα σημείο το χαρτί είναι δυσανάγνωστο· τα γράμματα σε αγκύλες είναι συμπλήρωση.

«Η λευτεριά κατακτιέται, δε χαρίζεται.»

— Από την προκήρυξη του Πολυτεχνείου, 15 Νοέμβρη 1973

Οι Αλαβάνοι και η Συντονιστική Επιτροπή

Η αναγνώστριά μας Ελισσάβετ Γκαραγκάνη-Δελατόλα θυμήθηκε την οικογένεια Αλαβάνου. Όπως γράφει, η Αριάδνη Αλαβάνου ήταν τότε στέλεχος της Αντι-ΕΦΕΕ και μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής της κατάληψης του Πολυτεχνείου. Μαζί της, στον αγώνα, ήταν και ο σύζυγός της. Είναι οι γονείς του σημερινού ευρωβουλευτή Λευτέρη Νικολάου-Αλαβάνου. Η ίδια έχει μιλήσει για εκείνες τις μέρες σε podcast για το Πολυτεχνείο, το οποίο μας παρέπεμψε η αναγνώστριά μας. Ο Στέλιος Ασημομύτης μάς έγραψε επίσης το όνομα του Κωνσταντίνου Αλαβάνου.

Το σχόλιο της Ελισσάβετ Γκαραγκάνη-Δελατόλα για την οικογένεια Αλαβάνου

Η ίδια αναγνώστρια μάς θύμισε και τον Μιχάλη Λιαρούτσο, πεζογράφο και ποιητή με τηνιακή καταγωγή, αγωνιστή της Εθνικής Αντίστασης, που έχει πλέον δρόμο με το όνομά του στη Χώρα. Και σημείωσε κάτι που αξίζει να μείνει: «τη ζωή και τον αγώνα κανενός δεν μπορούν να τον διαγράψουν».

«Ξέρω αρκετούς»

Η Μαρία Κουντούρη-Αλοιμόνου μάς έγραψε ότι πήγε στο Πολυτεχνείο το επόμενο πρωί. Ο Πέτρος Μωραΐτης, που εκείνες τις μέρες βρισκόταν στην Τήνο, σημείωσε ότι οι αγωνιστές του Πολυτεχνείου δεν αγωνίστηκαν για να γίνουν γνωστοί, και γι’ αυτό οι περισσότεροι Τήνιοι που ήταν εκεί δεν το δημοσιοποίησαν ποτέ. «Αν ποτέ συναντηθούμε, μπορώ να σας πω για αρκετούς», έγραψε.

Ίσως αυτό να εξηγεί γιατί τα αρχεία είναι σιωπηλά. Οι άνθρωποι υπήρχαν. Απλώς δεν μίλησαν.

Τα ονόματα που μας εμπιστευτήκατε

  • Καλλιόπη-Μαρία Χαρικιοπούλουμε καταγωγή από τη Μουσουλού και τη Μυρσίνη· στο Πολυτεχνείο μαζί με τον μετέπειτα σύζυγό της, Γιαννόπουλο από την Αρκαδία
  • Κατερίνα Χατζηλούη-Καγιώργημέσα την τελευταία μέρα, την ώρα που μπήκε το τανκ
  • Μάρκος Χαλαβατζήςαπό την Ποταμιά· και τις τρεις μέρες στην «επιτροπή σκούπα»· φυλάει ακόμα την προκήρυξη της 15ης Νοεμβρίου
  • Αριάδνη Αλαβάνουστέλεχος της Αντι-ΕΦΕΕ, μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής της κατάληψης, μαζί με τον σύζυγό της
  • Κωνσταντίνος Αλαβάνοςόπως μας έγραψε ο Στέλιος Ασημομύτης
  • Μαρία Κουντούρη-Αλοιμόνουστο Πολυτεχνείο το επόμενο πρωί

Μετά τον Νοέμβρη: η Γυάρος απέναντί μας

Ο Μάνθος Βίλλας μάς έγραψε μια μνήμη από τον Οκτώβριο του 1974, λίγους μήνες μετά τη μεταπολίτευση. Μαθητής τότε του Γυμνασίου Τήνου, βρέθηκε με τους συμμαθητές του στην προβλήτα του λιμανιού, εκεί όπου δένει σήμερα το σκάφος του Λιμενικού. Εκεί έγινε η τελετή υποδοχής του Γεωργίου Μαύρου, αρχηγού της Ένωσης Κέντρου και υπουργού Εξωτερικών στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Κωνσταντίνου Καραμανλή, που περνούσε από την Τήνο για να πάει στη Γυάρο, μαζί με πρώην κρατούμενους, στην τελετή για το οριστικό κλείσιμο του στρατοπέδου.

Το σχόλιο του Μάνθου Βίλλα για την τελετή στην Τήνο το 1974

Η Ελισσάβετ Γκαραγκάνη-Δελατόλα μάς θύμισε το μνημείο «Ρωγμή» στη Γυάρο, στα εγκαίνια του οποίου βρέθηκαν και άνθρωποι από την Τήνο και τα γύρω νησιά. Όπως σημειώνει, στο «θανατονήσι» εκτιμάται ότι πέρασαν πάνω από 18.000 εξόριστοι στην πρώτη περίοδο λειτουργίας του, κοντά στους 800 στη δεύτερη και πάνω από 6.000 στην τρίτη.

«Εδώ Πολυτεχνείο»

Από τις 15 ως τις 17 Νοεμβρίου 1973, ο αυτοσχέδιος ραδιοφωνικός σταθμός των φοιτητών καλούσε τον κόσμο να σταθεί στο πλευρό τους. Στο μικρόφωνο ήταν, ανάμεσα σε άλλους, ο Δημήτρης Παπαχρήστος και η Μαρία Δαμανάκη. Η ζωντανή ηχογράφηση κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1974:

«Εδώ Πολυτεχνείο»: αποσπάσματα από τις εκπομπές του σταθμού των φοιτητών · YouTube

Οι νεκροί που δεν ξεχνάμε

Πίσω από κάθε επέτειο υπάρχουν ονόματα. Ο Μιχάλης Μυρογιάννης, 20 χρόνων, σκοτώθηκε από πυρά τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου κοντά στο Πολυτεχνείο. Η μητέρα του θυμόταν αργότερα τα τελευταία του λόγια: «Μάνα, πόσο όμορφη είναι η ζωή».

Το γλυπτό στη μνήμη των θυμάτων του Πολυτεχνείου σκεπασμένο με κόκκινα γαρύφαλλα
Το γλυπτό στη μνήμη των θυμάτων, σκεπασμένο με γαρύφαλλα, με απόσπασμα από την επιστολή της μητέρας του Μιχάλη Μυρογιάννη.

Ανάμεσα στους νεκρούς εκείνων των ημερών ήταν και μια ξένη, η 22χρονη Νορβηγίδα Toril Margrethe Engeland, που βρέθηκε στον δρόμο γυρνώντας από τον κινηματογράφο. Η είδηση έκανε τον γύρο της Ευρώπης. Η νορβηγική Aftenposten έγραφε στο πρωτοσέλιδό της για τις «σκληρές μεθόδους στις αναταραχές της Αθήνας».

Το πρωτοσέλιδο της νορβηγικής εφημερίδας Aftenposten τον Νοέμβριο του 1973Σημάδια από σφαίρες στα κάγκελα του Πολυτεχνείου

Αριστερά: το πρωτοσέλιδο της Aftenposten τον Νοέμβριο του 1973. Δεξιά: τα σημάδια από τις σφαίρες στα κάγκελα, που φαίνονται ακόμα.

53 χρόνια μετά

Κάθε χρόνο, το προαύλιο του Πολυτεχνείου γεμίζει στεφάνια και κόκκινα γαρύφαλλα. Σήμερα το μεσημέρι, στο Μνημείο των Ηρώων στην πλατεία Ελευθερίας, θα τα αφήσουν και τα παιδιά της Τήνου.

Στεφάνια στο προαύλιο του Πολυτεχνείου στην επέτειο
Στεφάνια στο προαύλιο του Πολυτεχνείου, στην επέτειο της εξέγερσης.

Χάρη σε εκείνους πληκτρολογούμε σήμερα ελεύθερα αυτές τις γραμμές. Ή μήπως σχεδόν ελεύθερα; Η απάντηση ανήκει στον καθένα μας. Το σίγουρο είναι ότι η ελευθερία δεν είναι ποτέ δεδομένη.

Ο κατάλογος μένει ανοιχτός

Ήσασταν εκεί; Ήταν κάποιος δικός σας;

Αν εσείς ή κάποιος από την οικογένειά σας ήταν στο Πολυτεχνείο, στις φυλακές ή στην εξορία τα χρόνια της χούντας, γράψτε μας στα σχόλια ή στείλτε μας μήνυμα στη σελίδα του Tinos LIVE TV. Κάθε όνομα που μας εμπιστεύεστε θα το προσθέτουμε εδώ.

Ευχαριστούμε θερμά όλους όσοι μας έγραψαν, στα σχόλια και στα μηνύματα, και μας εμπιστεύτηκαν τις μνήμες τους και των ανθρώπων τους.

Κόκκινα γαρύφαλλα στο μάρμαρο μπροστά στις κολόνες του Πολυτεχνείου

Διαβάστε επίσης: Από την Τήνο φαίνεται η Γυάρος: οι Κυκλάδες, οι Τήνιοι και ο Νοέμβρης του ’73

Πηγές

Μαρτυρίες αναγνωστών στα σχόλια και στα μηνύματα της σελίδας Tinos LIVE TV στο Facebook (16–17/11/2026) · Πρόγραμμα εκδήλωσης: Δήμος Τήνου · Βίντεο: Aylon Film Archives (Ν. Α. Βερνίκος), YouTube · Podcast για το Πολυτεχνείο με την Αρ. Αλαβάνου: katiousa.gr · Φωτογραφίες: αρχείο / social media

Avatar photo

ByTinos Live TV

Η συντακτική ομάδα του Tinos LIVE TV — ειδήσεις, ρεπορτάζ, πολιτισμός και ψυχαγωγία από την Τήνο.

✦ Ρητό της ημέρας«Η ευτυχία δεν είναι κάτι έτοιμο· γεννιέται από τις δικές σου πράξεις.»— Δαλάι Λάμα