Λαογραφία · Οι λέξεις μας

Αποδοχάρια και στέρνες: το νερό που κράτησε ζωντανή την Τήνο

Δύο ταπεινές λέξεις της τηνιακής γης κρύβουν μέσα τους αιώνες δίψας, κόπου και επιβίωσης — κι ένα χωριό ολόκληρο που πήρε το όνομά του από μια στέρνα.

Τα τσιμεντένια αποδοχάρια της πηγής της Σπηλιώτισσας, στα Λουτρά. 📸 Μάνθος Βίλλας (δημόσια ανάρτηση στο Facebook)

Σε ένα νησί που για αιώνες παρακαλούσε τον ουρανό για βροχή, το νερό δεν ήταν ποτέ αυτονόητο· ήταν κόπος, φροντίδα και επιβίωση. Γι’ αυτό και η τηνιακή γη γέμισε από μικρές και μεγάλες κτιστές δεξαμενές που άλλες υποδέχονταν και άλλες αποθήκευαν την πολύτιμη σταγόνα. Δύο λέξεις κρατούν ακόμα ζωντανή αυτή τη μνήμη: τα αποδοχάρια και οι στέρνες.

Τα αποδοχάρια

Τα αποδοχάρια είναι μικρές δεξαμενές υποδοχής και συγκέντρωσης του νερού — εκεί ακριβώς που μια πηγή, μια βρύση ή ένα σημείο του βράχου στάζει και «χαρίζει» νερό. Παλιότερα ήταν κτιστά, ενώ τα τελευταία χρόνια φτιάχνονται από τσιμέντο. Την ίδια πανάρχαια εικόνα συναντήσαμε πρόσφατα και στη σπηλιά του Δρακόλακα — εκεί όπου το αγίασμα στάζει σταγόνα-σταγόνα από τον βράχο.

Η λέξη «αποδοχάρι» είναι ιδιωματική και παραδοσιακή. Ετυμολογείται από το ρήμα «αποδέχομαι» (ή το ουσιαστικό «αποδοχή») και σημαίνει κυριολεκτικά το δοχείο ή τον κτιστό χώρο που «υποδέχεται» και συγκεντρώνει κάποιο υγρό.

Στην τηνιακή παραδοσιακή οινοποιία, το αποδοχάρι έχει και μια δεύτερη σημασία: είναι η μεγάλη, ανοιχτή από πάνω κτιστή δεξαμενή κάτω από το πατητήρι. Εκεί έρρεε και μαζευόταν ο μούστος — το γλεύκος — κατά το πάτημα των σταφυλιών, πριν μεταφερθεί στα βαρέλια.

Σειρές-σειρές τέτοιες γούρνες υποδοχής σώζονται μέχρι σήμερα και στην κρήνη του 1904 στα Υστέρνια — εκείνη που τη γνωρίσαμε από κοντά στο ρεπορτάζ μας «Είμαι κόρη της πηγής Κασταλίας».

Τα αποδοχάρια της κρήνης των Υστερνίων: μικρές κτιστές δεξαμενές υποδοχής, η μία μετά την άλλη, χωρισμένες με όρθιες πλάκες. Από το ρεπορτάζ μας για την κρήνη του 1904.

Οι στέρνες

Οι «στέρνες» στην Τήνο είναι οι παραδοσιακές κτιστές δεξαμενές, συνήθως ανοιχτές από πάνω, που υποδέχονταν και αποθήκευαν το νερό της βροχής ή των πηγών για τις ανάγκες των κατοίκων και των χωραφιών. Είναι πολύ μεγαλύτερες από τα αποδοχάρια.

Για να γίνουν αδιάβροχες, οι εσωτερικοί τους τοίχοι σοβαντίζονταν με ένα ειδικό στεγανωτικό μείγμα, την παραδοσιακή κουρασάνι — γνωστή και ως μπορτσουλάνα ή μπορσελάνα — από άμμο, ασβέστη και θηραϊκή γη.

Λόγω της έντονης ανομβρίας και των περιορισμένων πηγών, οι στέρνες αποτελούσαν για αιώνες τον μοναδικό τρόπο ύδρευσης — και επομένως επιβίωσης. Δεν είναι τυχαίο ότι το ίδιο το όνομα του χωριού Υστέρνια (ή Ιστέρνια) προέρχεται απευθείας από τη λατινική λέξη cisterna, δηλαδή τη στέρνα.

Η στέρνα της κρήνης των Υστερνίων, που κρατούσε το νερό για το πότισμα των χωραφιών — σήμερα το νερό στέκει ακίνητο και θολό, με πεσμένα φύλλα. Από το ρεπορτάζ μας στα Υστέρνια.

Η πηγή της Σπηλιώτισσας στα Λουτρά

Στις φωτογραφίες βλέπουμε τα τσιμεντένια αποδοχάρια της πηγής της Σπηλιώτισσας, στα Λουτρά — μικρές δεξαμενές που ακόμη και σήμερα υποδέχονται το νερό που κατεβαίνει από τον βράχο, συνεχίζοντας μια πρακτική αιώνων.

Σταγόνα-σταγόνα: το νερό της Σπηλιώτισσας «χαρίζεται» στο αποδοχάρι, όπως αιώνες τώρα. 📸 Αρχείο Tinos Live TV

Από τις στέρνες στις ποτίστρες: η δίψα δεν τελείωσε

Η ανομβρία που γέννησε τα αποδοχάρια και τις στέρνες δεν είναι μόνο μνήμη — είναι και το σήμερα του νησιού. Πριν από λίγες εβδομάδες, τα διψασμένα κατσίκια που κατέβαιναν στις πισίνες έγιναν η πιο δυνατή υπενθύμιση, με το ρεπορτάζ μας «Διψάοοοοοο!» — και το νησί απάντησε: ένα δοχείο νερό σε κάθε αυλή, στην ίδια λογική που δίδαξαν οι παλιοί με τις υδρομαστευτικές στοές, τα αποδοχάρια και τις στέρνες τους.

Έτσι το έκαναν οι παλιοί: υδρομαστευτική στοά στην εσχατιά της Τήνου — άλλοτε κρατούσε νερό χειμώνα-καλοκαίρι.

Πηγή: δημόσια ανάρτηση του Μάνθου Βίλλα στο Facebook — στοιχεία και η φωτογραφία με το μεγάλο τσιμεντένιο αποδοχάρι στα Λουτρά · Λοιπές φωτογραφίες & κείμενο: αρχείο Tinos Live TV