Καταργήθηκε ο θεσμός του Επάρχου: Μισός αιώνας ιστορίας — και ένα τέλος «εν πτήσει»

Υπάρχουν θεσμοί που δεν τους συναντάς στα οργανογράμματα· τους συναντάς στο λιμάνι όταν δένει το πλοίο με οκτώ μποφόρ, στον δρόμο που ανοίγει ξανά μετά την κατολίσθηση, στην υπογραφή που δεν χρειάζεται να ταξιδέψει ως την έδρα της Περιφέρειας. Ένας τέτοιος θεσμός ήταν, για τα νησιά μας, ο Έπαρχος. Από τις 29 Ιουνίου 2026, με τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ν. 5314/2026, ΦΕΚ Α΄ 103), ο θεσμός αυτός ανήκει επίσημα στην ιστορία.

Ο θεσμός του επάρχου στην Ελλάδα, από τη μεταπολίτευση (1974) έως σήμερα, ακολούθησε πολλές διοικητικές μεταβολές: πέρασε από την πλήρη κατάργηση έως την εν μέρει επαναφορά του για τις ανάγκες των νησιών μας. Αξίζει να δούμε την πορεία του — μια διαδρομή που χωρίζεται σε τέσσερις βασικές περιόδους, και μία πέμπτη που άνοιξε μόλις φέτος.

1. Η περίοδος της κρατικής διοίκησης (1974–1994)

Μέχρι το 1994 ο έπαρχος αποτελούσε μετακλητό όργανο της κεντρικής εξουσίας, διοριζόμενος από το Υπουργείο Εσωτερικών. Ήταν ο άμεσος βοηθός και εκπρόσωπος του (επίσης διορισμένου τότε) Νομάρχη στην αντίστοιχη επαρχία. Προΐστατο του Επαρχείου, το οποίο λειτουργούσε ως υποδιαίρεση της Νομαρχίας με στόχο την αποκέντρωση και την καλύτερη εξυπηρέτηση των πολιτών σε απομακρυσμένες περιοχές.

Η επαρχία αποτελούσε εδαφική περιφέρεια του κράτους, ευρύτερη από τους δήμους και τις κοινότητες αλλά στενότερη από τον νομό, χωρίς δική της αυτοδιοικητική δομή ή νομική προσωπικότητα. Οι κύριες αρμοδιότητες του διορισμένου επάρχου ήταν:

• Συντονισμός των τοπικών δημόσιων υπηρεσιών.
• Εποπτεία των πρωτοβάθμιων ΟΤΑ (Δήμων και Κοινοτήτων) της περιοχής του.
• Μεταφορά των τοπικών προβλημάτων και αιτημάτων στην έδρα του Νομού και στην κεντρική εξουσία.
• Διατήρηση της δημόσιας τάξης σε συνεργασία με τις τοπικές αστυνομικές αρχές.

2. Η μετάβαση στη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση (1994–2010)

Ο θεσμός του διορισμένου επάρχου, με τη συγκεντρωτική και κρατική μορφή του, τερματίστηκε το 1994. Με τη θέσπιση της δευτεροβάθμιας Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ν. 2218/1994) ο έπαρχος μετατράπηκε σε αιρετό αξίωμα: στις επαρχίες εκτός της έδρας του νομού, καθήκοντα επάρχου ασκούσε πλέον ο νομαρχιακός σύμβουλος που εκλεγόταν πρώτος σε ψήφους στο αντίστοιχο επαρχείο.

Οι επαρχίες με τον νόμο αυτό σταδιακά καταργήθηκαν ως επίσημες διοικητικές μονάδες και διατηρήθηκαν προσωρινά μόνο ως εκλογικές και διοικητικές υποδιαιρέσεις της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης. Ο τίτλος όμως και η θέση του επάρχου διατηρήθηκαν σε ορισμένες περιοχές — κυρίως νησιωτικές — μέχρι το 2010. Σημαντική τομή της μεταρρύθμισης ήταν ότι όλες οι νομαρχιακές υπηρεσίες πέρασαν στον έλεγχο των αιρετών οργάνων.

3. Η κατάργηση με τον «Καλλικράτη» (2011–2014)

Την 1η Ιανουαρίου 2011, με την εφαρμογή του Προγράμματος «Καλλικράτης» (Ν. 3852/2010), καταργήθηκαν οι νομαρχίες και μαζί τους ο θεσμός του νομάρχη και του επάρχου. Όσα επαρχεία είχαν απομείνει καταργήθηκαν οριστικά και τη θέση τους πήραν οι περιφερειακές ενότητες. Όλες οι αρμοδιότητες πέρασαν στις νεοσύστατες Περιφέρειες και στους Αντιπεριφερειάρχες.

4. Η επαναφορά του τίτλου στα νησιά (2014–2026)

Με τον Ν. 4255/2014 η Πολιτεία, αναγνωρίζοντας τα ιδιαίτερα προβλήματα της νησιωτικότητας (Κυκλάδες, Δωδεκάνησα, Ιόνιο), επανέφερε τον όρο «Έπαρχος» για τους περιφερειακούς συμβούλους στους οποίους ο Περιφερειάρχης εκχωρούσε συγκεκριμένες αρμοδιότητες διοίκησης μιας νησιωτικής Περιφερειακής Ενότητας — έστω κι αν δεν ήταν οι πλειοψηφήσαντες. Έτσι ονομάστηκαν εκ νέου, και επίσημα, «Έπαρχοι».

Ο Έπαρχος ήταν ο συνδετικός κρίκος των νησιών με την έδρα της Περιφέρειας.

Οι αρμοδιότητές τους καθορίζονταν με μεταβίβαση εξουσιών από τον Περιφερειάρχη και περιλάμβαναν συνήθως:

• Διαχείριση έκτακτων αναγκών (ακραία καιρικά φαινόμενα, πυρκαγιές, αποκλεισμοί νησιών) σε τοπικό επίπεδο.
• Παρακολούθηση της εξέλιξης των έργων του επαρχιακού οδικού δικτύου.
• Συγκρότηση επιτροπών για διαγωνισμούς και παραλαβές προμηθειών της Περιφερειακής Ενότητας.
• Υπογραφή βεβαιώσεων και αδειών τοπικών επιχειρήσεων ή δραστηριοτήτων.
• Συντονισμό των τοπικών δράσεων υγείας και κοινωνικής μέριμνας σε συνεργασία με τα κεντρικά τμήματα της Περιφέρειας.

5. Το 2026: οι Έπαρχοι γίνονται «Συντονιστές Περιφερειακών Ενοτήτων»

Το σκηνικό αλλάζει ριζικά με τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ν. 5314/2026), ο οποίος αναδιαμορφώνει τη διοίκηση Δήμων και Περιφερειών. Ο νέος κώδικας προβλέπει την κατάργηση του τίτλου του επάρχου σε όλες τις περιφερειακές ενότητες της επικράτειας και περιορίζει τις ενδιάμεσες δομές στα νησιά.

Βασικός στόχος του νόμου είναι να λήξει η επικάλυψη αρμοδιοτήτων: διαχωρίζονται αυστηρά τα «τοπικά ζητήματα», που περνούν αποκλειστικά στους Δήμους, από τα «υπερτοπικά/περιφερειακά». Εισάγονται υποχρεωτικές ηλεκτρονικές δημόσιες διαβουλεύσεις και ψηφιακές πλατφόρμες, μειώνοντας την ανάγκη για φυσικά γραφεία — όπως τα πρώην Επαρχεία — στις απομακρυσμένες περιοχές. Οι αρμοδιότητες που ασκούσαν οι Έπαρχοι, καθώς και σημαντικές υπηρεσίες όπως οι τοπικές τεχνικές υπηρεσίες, μεταφέρονται απευθείας στους οικείους Δήμους ή απορροφώνται κεντρικά από την έδρα της Περιφέρειας.

Το Υπουργείο Εσωτερικών προχώρησε στην κίνηση αυτή με δεδηλωμένο σκοπό την άρση της πολυνομίας, την εξάλειψη των αλληλοεπικαλύψεων μεταξύ πρώτου και δεύτερου βαθμού αυτοδιοίκησης και την ενίσχυση της διοικητικής αποτελεσματικότητας. Με βάση λοιπόν τον νέο Κώδικα, οι μέχρι πρότινος Έπαρχοι των νησιών μετονομάστηκαν σε «Συντονιστές των Περιφερειακών Ενοτήτων».

Τα νησιά δεν ζήτησαν ποτέ τίτλους· ζήτησαν κράτος δίπλα τους.

Κείμενο: Μάνθος Βίλλας — Περιφερειακός Σύμβουλος Ν. Αιγαίου, πρώην Έπαρχος Τήνου · Επιμέλεια & σχόλιο: Tinos Live TV