ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ · ΚΥΚΛΑΔΕΣ
Όταν άδειασε η Δήλος, οι Δήλιοι πέρασαν στην Τήνο
Μια ανάρτηση για το ιερό νησί κυκλοφορεί αυτές τις μέρες στο Facebook και βάζει τέσσερα ερωτήματα. Τα πήγαμε στις πηγές. Και βρήκαμε ένα πέμπτο, που μας αφορά άμεσα.
Απέχει λιγότερο από είκοσι χιλιόμετρα από τα νότια της Τήνου. Τρία και τέσσερα δέκατα τετραγωνικά χιλιόμετρα, βραχώδης, με ελάχιστο νερό και φτωχό έδαφος — και, όπως σημειώνει η αρχαιολογική βιβλιογραφία, το μικρότερο νησί της Ελλάδας που στέγασε ποτέ οργανωμένη πόλη. Και όμως, για αιώνες, ήταν το κέντρο του κόσμου των Κυκλάδων. Η Δήλος.
Αφορμή για το σημείωμα στάθηκε μια ανάρτηση σε ομάδα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος στο Facebook, γραμμένη σε αγγλικά μηχανικής μετάφρασης, που κυκλοφόρησε ευρέως. Δεν δίνει απαντήσεις· θέτει ερωτήματα. Πήραμε τα τέσσερα και τα ελέγξαμε στις πηγές — Ηρόδοτο, Θουκυδίδη, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και την UNESCO.
Τα τέσσερα ερωτήματα
ΕΡΩΤΗΜΑ 1
Γιατί ο περσικός στόλος δεν πάτησε τη Δήλο;
Το 490 π.Χ., στην εκστρατεία που θα κατέληγε στον Μαραθώνα, ο περσικός στόλος υπό τον Δάτι έφτασε στα νερά του ιερού νησιού. Ο Ηρόδοτος (ΣΤ΄ 97) γράφει ότι δεν αγκυροβόλησε στη Δήλο αλλά απέναντι, στη Ρήνεια, και έστειλε μήνυμα να μην φοβούνται: είχε εντολή «να μη βλάψει καθόλου τη χώρα στην οποία γεννήθηκαν οι δύο θεοί». Η Δήλος είχε ήδη ξεχωριστή θρησκευτική ακτινοβολία σε ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο, και η ιερότητά της φαίνεται πως ήταν γνωστή και στους Πέρσες.
ΕΡΩΤΗΜΑ 2
Γιατί απαγορευόταν να γεννηθείς ή να πεθάνεις εκεί;
Επειδή η γέννηση και ο θάνατος θεωρούνταν πηγές μιάσματος για τον ιερό χώρο. Ήδη τον 6ο αιώνα π.Χ. ο Πεισίστρατος διέταξε να ξεθαφτούν οι τάφοι που φαίνονταν από το ιερό. Το 426/425 π.Χ., μετά από χρησμό, οι Αθηναίοι έκαναν ολικό «καθαρμό»: μετέφεραν όλα τα οστά στη γειτονική Ρήνεια και απαγόρευσαν στο εξής και τις γεννήσεις και τους θανάτους στο νησί (Θουκυδίδης Γ΄ 104). Ετοιμοθάνατοι και ετοιμόγεννες περνούσαν απέναντι.
ΕΡΩΤΗΜΑ 3
Τι σημαίνει «Δήλος» — και τι δουλειά έχει με τη Βίβλο;
«Δῆλος» θα πει φανερός, ολοφάνερος. Ο μύθος λέει ότι το νησί ήταν πρώτα «άδηλο», αόρατο, ένας βράχος που πλανιόταν στο πέλαγος και που η παράδοση τον ονομάζει Αστερία· φανερώθηκε και ρίζωσε μόνο όταν δέχτηκε τη Λητώ να γεννήσει. Όσο για τη Βίβλο: στο Α΄ Μακκαβαίων (15,23) η Δήλος αναφέρεται ονομαστικά στον κατάλογο των πόλεων όπου στάλθηκε η επιστολή του Ρωμαίου υπάτου υπέρ των Ιουδαίων — ένδειξη του πόσο υπολογίσιμο διεθνές λιμάνι ήταν τότε το νησί.
ΕΡΩΤΗΜΑ 4
Λατρευόταν η Άρτεμη πριν από τον Απόλλωνα;
Εδώ χρειάζεται προσοχή. Οι ανασκαφές στο Αρτεμίσιο έφεραν στο φως στρώματα και ευρήματα παλαιότερα από τη λατρεία του Απόλλωνα, και μερίδα ερευνητών βλέπει σε αυτά τη συνέχεια μιας παλαιότερης, προελληνικής γυναικείας θεότητας. Είναι ερμηνεία που συζητιέται στην έρευνα — όχι διαπιστωμένο γεγονός. Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι ότι η λατρεία στη Δήλο ξεκινά πολύ πριν από τον κλασικό Απόλλωνα: τα πρώτα ίχνη κατοίκησης, στον λόφο του Κύνθου, πάνε στην 3η χιλιετία π.Χ.
Το πέμπτο ερώτημα: κι εμείς;
Το ενδιαφέρον είναι ότι η απάντηση κρύβεται μέσα στο ίδιο κεφάλαιο του Ηροδότου που απαντά και στο πρώτο ερώτημα. Πριν φτάσει ο περσικός στόλος, οι Δήλιοι δεν περίμεναν να δουν αν θα τηρηθεί η εντολή του Δαρείου. Σήκωσαν ό,τι μπορούσαν και έφυγαν. Και το νησί που διάλεξαν ήταν το δικό μας.
«Οι Δήλιοι εγκατέλειψαν κι αυτοί το νησί τους και έφυγαν στην Τήνο.»
ΗΡΟΔΟΤΟΣ, ΙΣΤΟΡΙΑΙ ΣΤ΄ 97 — 490 π.Χ.
Ο Δάτις έστειλε κήρυκα στους Δηλίους για να τους πείσει να γυρίσουν πίσω: «άνδρες ιεροί, γιατί φύγατε;». Και για να το αποδείξει έμπρακτα, έκαψε πάνω στον βωμό τριακόσια τάλαντα λιβανωτού. Οι Δήλιοι γύρισαν. Ο Ηρόδοτος προσθέτει, στο επόμενο κεφάλαιο, ότι μόλις έφυγε ο στόλος «σείστηκε η Δήλος» — κατά τον Ηρόδοτο, ο πρώτος και τελευταίος σεισμός στο νησί ως την εποχή του, τον οποίο ερμήνευσαν ως προμήνυμα των δεινών που ερχόντουσαν.
Είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές αναφορές στην αρχαία ιστορία της Τήνου: ένα ολόκληρο ιερό νησί αδειάζει, και ο κόσμος του περνάει απέναντι, σ’ εμάς. Γιατί διάλεξαν την Τήνο και όχι κάποιο άλλο γειτονικό νησί, ο Ηρόδοτος δεν το εξηγεί. Καταγράφει μόνο το πού πήγαν.
Και η δεύτερη φυγή — αυτή χωρίς επιστροφή
Το 490 π.Χ. οι Δήλιοι γύρισαν στο νησί τους. Τρεις αιώνες αργότερα, όχι. Το 167/6 π.Χ., όταν η Ρώμη παρέδωσε τη Δήλο στην Αθήνα ως ελεύθερο λιμάνι, οι παλιοί Δήλιοι εκδιώχθηκαν οριστικά και εγκαταστάθηκαν στην Αχαΐα, όπου εγγράφηκαν πολίτες του Αχαϊκού Κοινού — το καταγράφει ο Πολύβιος (32,7). Ο Παυσανίας, τον 2ο αιώνα μ.Χ., σημειώνει ότι στη Δήλο δεν έμεναν πια Δήλιοι· μόνο οι άνθρωποι που έστελνε η Αθήνα να φυλάνε το ιερό (8,33,2).
Η εικόνα δεν έχει αλλάξει και τόσο. Δύο χιλιάδες χρόνια μετά, το νησί το κατοικεί πάλι το προσωπικό που το φυλάει.
Δύο ιερά, δύο νησιά
Η ιστορία δεν σταματά εκεί. Όταν, αιώνες αργότερα, η Δήλος γίνεται το μεγαλύτερο εμπορικό κέντρο του ελληνιστικού κόσμου —με πληθυσμό που φτάνει, κατά την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, τις 30.000 και ανθρώπους από τουλάχιστον 98 πόλεις— η Τήνος χτίζει το δικό της πανελλήνιο προσκύνημα.
Στα Κιόνια, τρία χιλιόμετρα δυτικά της Χώρας, το Ιερό του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης ιδρύεται στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. και τον 3ο αιώνα π.Χ. έχει αποκτήσει πανελλήνια φήμη: φτάνουν προσκυνητές από την Κάτω Ιταλία, τη Μικρά Ασία, την Αφρική. Ο Στράβων το χαρακτηρίζει «αξιοθέατο». Κατά την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, είναι το μοναδικό ιερό των Κυκλάδων αφιερωμένο στο θεϊκό ζευγάρι της θάλασσας, και ο Ποσειδώνας λατρευόταν εκεί ως θεραπευτής, η Αμφιτρίτη ως βοηθός για την ατεκνία. Η στοά του, 170 μέτρων, είναι από τις μεγαλύτερες που γνωρίζουμε στα νησιά.
Με άλλα λόγια: τους ίδιους περίπου αιώνες που η Δήλος γέμιζε εμπόρους, η Τήνος γέμιζε προσκυνητές. Δύο μοντέλα, δύο νησιά, λίγα μίλια απόσταση. Και τα δύο κατέληξαν στο ίδιο πράγμα — έναν τόπο που ζει από τους επισκέπτες του.
Η Δήλος σήμερα
Διοικητικά ανήκει στον Δήμο Μυκόνου. Ο αρχαιολογικός χώρος λειτουργεί το καλοκαίρι 08:00–20:00 με εισιτήριο 20 ευρώ (10 ευρώ μειωμένο). Η διανυκτέρευση επισκεπτών στο νησί δεν επιτρέπεται: με τη δύση, η Δήλος αδειάζει ξανά.
Μια λεπτομέρεια που άξιζε. Η ανάρτηση κυκλοφορεί σε αγγλικά αυτόματης μετάφρασης, και η μηχανή μπέρδεψε τη λέξη-κλειδί: το «δήλος» βγήκε «deli». Το αστείο είναι ότι ακριβώς αυτή η λέξη κρατάει όλη την ιστορία του νησιού — δῆλος, ο φανερός. Ένα νησί που το όνομά του σημαίνει «φαίνομαι» και που για αιώνες ήταν το σημείο του Αιγαίου προς το οποίο κοιτούσαν όλοι.
Πηγές: Ηρόδοτος, Ιστορίαι ΣΤ΄ 97–98 · Θουκυδίδης, Ιστορίαι Γ΄ 104 · Πολύβιος 32,7 · Παυσανίας 8,33,2 · Α΄ Μακκαβαίων 15,23 · Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων (Δήλος· Ιερό Ποσειδώνα και Αμφιτρίτης Κιονίων) · UNESCO World Heritage Centre · περιοδικό «Αρχαιολογία Online». Αφορμή: δημόσια ανάρτηση σε ομάδα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος στο Facebook.
Φωτογραφίες: Bernard Gagnon (λέοντες Δήλου) και Zde (γενική άποψη Δήλου), Stepanps (Ιερό Κιονίων) — Wikimedia Commons, άδειες CC BY-SA 3.0 / 4.0. Χάρτης: Tinos Live TV.