ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ · Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ
Το νησί απάντησε: αποδοχάρι, χαβούζα, γούρνα — και μια επιγραφή του 1897 που ζητάει βοήθεια
Δεκάδες Τηνιακοί απάντησαν στο ρεπορτάζ μας για τα αποδοχάρια και τις στέρνες. Μας έμαθαν λέξεις, μας έδειξαν σημεία, μας διόρθωσαν — και μας έδειξαν μια μαρμάρινη επιγραφή που έχει μαυρίσει μέσα σε μια ρεματιά του Πύργου.
Η εικόνα που ξεκίνησε τη συζήτηση: η πηγή της Σπηλιώτισσας στα Λουτρά. 📸 Αρχείο Tinos Live TV
Όταν δημοσιεύσαμε το ρεπορτάζ «Αποδοχάρια και στέρνες: το νερό που κράτησε ζωντανή την Τήνο», περιμέναμε μερικά «ωραίο θέμα». Αντί γι’ αυτό, μέσα σε λίγες ώρες, το νησί άνοιξε το συρτάρι της μνήμης του. Άνθρωποι από τον Πύργο, το Αγάπη, τη Χώρα και την Αθήνα έγραψαν πώς λεγόταν το καθένα στο δικό τους χωριό — και, κυρίως, μας διόρθωσαν εκεί που έπρεπε.
Το μάθημα ήταν απλό: δεν υπάρχει ένα σωστό όνομα. Υπάρχει το όνομα του κάθε χωριού. Και αν δεν το γράψουμε τώρα, σε μία γενιά δεν θα υπάρχει κανένα.
«Άλλο στέρνα, άλλο χαβούζα, μα κι άλλο γούρνα»
Η πιο καθαρή διάκριση ήρθε από τον Πέτρο Μωραΐτη, που ξεχώρισε τρία πράγματα που σήμερα τα μπερδεύουμε συνέχεια:
«Όταν λέγαμε τη λέξη στέρνα εννοούσαμε κτίσμα σκεπασμένο, υπέργειο ή και υπόγειο. Αντίθετα, ανοιχτό στο άνω μέρος κατασκεύασμα το λέγαμε χαβούζα! Π.χ. “Λορέντζο… βούλωσε τη χαβούζα!”»
— Πέτρος Μωραΐτης
Στέρνα, λοιπόν, το σκεπασμένο. Χαβούζα το ανοιχτό. Και γούρνα κάτι τρίτο: η λεκάνη απ’ όπου πίνει ή ξεχειλίζει το νερό. Τρεις λέξεις, τρία διαφορετικά πράγματα — και μια ολόκληρη τεχνογνωσία πίσω τους.
Οι γούρνες στην κρήνη του 1904 στα Υστέρνια: το νερό περνάει από γούρνα σε γούρνα. 📸 Αρχείο Tinos Live TV
Το αποδοχάρι που δεν είχε νερό, αλλά μούστο
Η Ματίνα Κουμαριανού μας θύμισε τη δεύτερη ζωή της λέξης — αυτήν που κρύβεται μέσα στα σπίτια:
«Αποδοχάρι λέγαμε στο κατώι ένα βαθύ σημείο, δίπλα στο πατητήρι των σταφυλιών, που συγκέντρωνε τον μούστο από το πάτημα. Στο πατρικό μου υπάρχει ένα μεγάλο τετράγωνο πατητήρι και δίπλα δύο βαθιά αποδοχάρια, που μάζευαν τον μούστο καθώς έτρεχε από τις τρύπες του. Άλλωστε η λέξη αποδοχάρι σημαίνει κάποια “αποδοχή”.»
— Ματίνα Κουμαριανού
Εκεί είναι όλο το νόημα: αποδοχάρι δεν είναι το σχήμα, είναι η δουλειά. Ό,τι δέχεται και κρατάει — νερό της βροχής, νερό της πηγής ή μούστο του πατητηριού.
Η Μαίρη Δελατόλα πρόσθεσε το Αγάπη στον χάρτη: «Αποδοχάρια τα λέμε κι εμείς. Υπήρχαν σε πολλά σημεία — στο χωριό, στην πλατεία, για να πίνουν τα ζώα νερό, αλλά και σε πολλά χωράφια». Και ο Γεώργιος Δεληγιάννης, που έζησε αυτά τα χρόνια, έβαλε μια διάκριση που αξίζει να κρατηθεί: άλλο ποτίστρα, όπου έπιναν τα γαϊδουράκια και οι αγελάδες, κι άλλο αποδοχάρι, που μάζευε και κρατούσε.
«Το όνομα Στέρνα το έλεγαν για εκείνο το στρογγυλό ή τετράγωνο μέρος όπου ο γεωργός αποθήκευε και την τελευταία — τη στερνή — σταγόνα νερού, για να έχει πάντα να ποτίσει το κτήμα του. Όλα αυτά τα έζησα στα χρόνια της Κατοχής, στη δεκαετία του ’40, που ήμουνα μικρός όλη μέρα στα χωράφια.»
— Γεώργιος Δεληγιάννης
Η στέρνα κρατούσε «τη στερνή σταγόνα» για τα χωράφια. 📸 Αρχείο Tinos Live TV
Η επιγραφή του 1897 — και το ερώτημα που βάζει
Η Δέσποινα Μπαρμπόγλου μας πήγε κάτω, στη ρεματιά του Πύργου, στο σημείο που οι ντόπιοι λένε «του Πολογιώργη το πηγάδι», στο παλιό μονοπάτι. Εκεί υπάρχει μια μαρμάρινη πλάκα. Το μάρμαρο έχει μαυρίσει, τα γράμματα μόλις διαβάζονται κάτω από τα βρύα — αλλά διαβάζονται:
Η επιγραφή του 1897 στη δίκρουνη πηγή, στη ρεματιά του Πύργου. Τα γράμματα διαβάζονται ακόμα κάτω από τα βρύα. 📸 Δέσποινα Μπαρμπόγλου (φωτογραφία που μας έστειλε στα σχόλια)
«ΣΥΝΕΡΓΙΑ, ΦΙΛΟΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΑΝΟΣ ΠΥΡΓΙΩΝ–ΠΑΝΟΡΜΙΤΩΝ ΤΗΝ ΔΙΚΡΟΥΝΟΝ ΠΗΓΗΝ ῼΚΟΔΟΜΗΣΑΝ, ΕΝ ΕΤΕΙ 1897, ΜΗΝΙ ΙΟΥΛΙῼ»
Διαβάστε το ξανά, αργά. Τρεις λέξεις τα λένε όλα: συνεργία — δούλεψαν μαζί. Φιλοκαλία — το ήθελαν και όμορφο, όχι μόνο χρήσιμο. Έρανος — έβαλαν το χέρι στην τσέπη οι ίδιοι.
Το 1897 οι Πυργιώτες και οι Πανορμίτες δεν περίμεναν κανέναν. Έκαναν έρανο και έχτισαν μια δίκρουνη πηγή, με μάρμαρο και επιγραφή, για να πίνει νερό το χωριό. Εκατόν είκοσι εννιά χρόνια μετά, η πηγή τρέχει ακόμα. Το ερώτημα δεν είναι αν αντέχει η πέτρα. Είναι αν αντέχουμε εμείς να την κοιτάμε έτσι.
«Και στον Πύργο υπάρχει τουλάχιστον ένα παραμελημένο αποδοχάρι — το καθαρίζω όσο μπορώ. Χρόνια πριν είχαν μαζευτεί αρκετοί κάτοικοι, κυρίως νέοι, και είχαν κάνει μια “κίνηση” για αποκατάσταση του χώρου. Δεν ξανάκουσα κάτι.»
— Δέσποινα Μπαρμπόγλου
Το αποδοχάρι που φροντίζει μόνη της, στον Πύργο — με λουλούδια στο μάρμαρο. 📸 Δέσποινα Μπαρμπόγλου
Και αμέσως μετά, η φράση που δείχνει γιατί το θέμα είναι λεπτό: «Είναι το πολύτιμο νερό μας, που ποτίζουμε τους κήπους μας — και τρέμω μη τυχόν και κάνουν “έξυπνες” παρεμβάσεις και χαθεί».
Μια πρόταση: εθελοντές, ναι — αλλά με τη σειρά που πρέπει
Δεν είναι μεμονωμένο. Λίγες μέρες πριν είχαμε γράψει για την κρήνη του 1904 στα Υστέρνια, που πνίγεται στα ξερόκλαδα. Το ίδιο μοτίβο, άλλο χωριό.
Το ερώτημα μπήκε από τους ίδιους τους αναγνώστες και το κάνουμε δικό μας: γιατί να μην υπάρξει μια πρωτοβουλία συντήρησης για τις παλιές πηγές, τις κρήνες, τις στέρνες και τα αποδοχάρια της Τήνου; Όχι μια εργολαβία που θα τα «φτιάξει» με τσιμέντο. Μια οργανωμένη εθελοντική δουλειά, με τη σύμφωνη γνώμη της πολιτείας — έτσι ώστε ό,τι γίνει, να γίνει σωστά και να μείνει.
💧 Πώς θα μπορούσε να γίνει σωστά
1. Καταγραφή πρώτα. Χωριό-χωριό: πού βρίσκεται, πώς λέγεται τοπικά, τι κατάσταση έχει, φωτογραφία και χρονολογία. Χωρίς κατάλογο δεν προστατεύεται τίποτα.
2. Άδεια και συνεννόηση. Ο Δήμος Τήνου και η αρμόδια υπηρεσία για τα νεότερα μνημεία πρέπει να ξέρουν και να εγκρίνουν. Μια επιγραφή του 1897 δεν είναι «μια πέτρα» — είναι τεκμήριο.
3. Καθαρισμός, όχι ανακαίνιση. Χόρτα, φερτά υλικά, σκουπίδια, λάσπη. Το μάρμαρο θέλει νερό και μαλακή βούρτσα — όχι χλωρίνη, όχι πιεστικό, όχι συρματόβουρτσα, ποτέ τσιμέντο πάνω σε παλιά αρμολογήματα. Το κουρασάνι επισκευάζεται με κουρασάνι.
4. Υιοθεσία. Κάθε σύλλογος, κάθε παρέα, κάθε οικογένεια «υιοθετεί» μία πηγή και την κοιτάει δυο φορές τον χρόνο. Έτσι κρατήθηκαν άλλωστε αιώνες.
Προσοχή: κανείς να μην επεμβαίνει μόνος του σε επιγραφές, μάρμαρα ή παλιά κτίσματα. Ο καθαρισμός από χόρτα και σκουπίδια είναι ένα πράγμα· η «αποκατάσταση» είναι άλλο και θέλει άδεια. Οι καλές προθέσεις έχουν καταστρέψει περισσότερα μνημεία από την αδιαφορία.
Και μια υπενθύμιση από τον Απόστολο Πανώριο, που θύμωσε λίγο — δικαιολογημένα: «Αν αυτά είναι αξιοθέατα, τότε η πηγή της Κιουράς κάτω από την καθολική εκκλησία, με ανάγλυφη επιγραφή του 1770, που τρέχει αιώνες τώρα και μας ξεδιψάει, τι είναι;» Σωστά. Και αυτή μπαίνει στη λίστα.
💧 Το λεξικό μεγαλώνει — από εσάς
Χαβούζα: ανοιχτή στο επάνω μέρος δεξαμενή νερού (σε αντίθεση με τη σκεπαστή στέρνα).
Γούρνα: η λεκάνη απ’ όπου περνάει ή συγκεντρώνεται το νερό — άλλο πράγμα από τη στέρνα και τη χαβούζα.
Ποτίστρα: η γούρνα με τρεχούμενο νερό για τα ζώα — γαϊδούρια, αγελάδες.
Λοτρίδι: το ελαιοτριβείο στην τηνιακή ντοπιολαλιά — κι εκεί αποδοχάρια, για το λάδι αντί για το νερό.
Δίκρουνη πηγή: η πηγή με δύο κρουνούς, δύο βρύσες — όπως αυτή του 1897 στον Πύργο.
Στείλτε μας το δικό σας
Ξεκινάμε καταγραφή. Αν στο χωριό σας υπάρχει αποδοχάρι, στέρνα, χαβούζα, ποτίστρα, πηγάδι ή κρήνη — στείλτε μας φωτογραφία, πείτε μας πώς το λέτε εσείς, πού βρίσκεται και τι κατάσταση έχει. Αν έχει επιγραφή, ακόμα καλύτερα: φωτογραφίστε τη.
Θα τα δημοσιεύουμε με το όνομά σας. Και όταν μαζευτούν, θα έχουμε κάτι που σήμερα δεν υπάρχει πουθενά: έναν χάρτη του νερού της Τήνου, φτιαγμένο από τους ίδιους τους Τηνιακούς.
💧 Το νερό της Τήνου — διαβάστε επίσης
Κείμενο: Tinos Live TV · Οι μαρτυρίες προέρχονται από τα δημόσια σχόλια των αναγνωστών μας στη σελίδα του Tinos Live TV στο Facebook και δημοσιεύονται με το όνομά τους · Φωτογραφίες: αρχείο Tinos Live TV · Οι φωτογραφίες από τον Πύργο (η επιγραφή του 1897 και το αποδοχάρι) είναι της Δέσποινας Μπαρμπόγλου και δημοσιεύονται με την άδειά της