Μύλος, φρυκτωρία ή πύργος; Τι στέκει από μάρμαρο στο Σμόβολο εδώ και 2.300 χρόνια
Μια φωτογραφία σε ομάδα αρχαιολογίας ξαναβάζει στο τραπέζι ένα ερώτημα που η Τήνος δεν έχει κλείσει: τι ακριβώς είναι ο κυκλικός μαρμάρινος πύργος στο Σμόβολο. Στα σχόλια, τρεις άνθρωποι έδωσαν τρεις διαφορετικές απαντήσεις — και η φωτογράφος συμφώνησε με τη μία.
Στην ομάδα «Αρχαιολογία – Archaeology» αναρτήθηκε φωτογραφία από τη θέση Σμόβολο της Τήνου. Στο κάδρο, μέσα σε ξερό χορτάρι και ανάμεσα σε ξερολιθιές, στέκει ένας κύλινδρος από λευκούς μαρμάρινους δόμους χτισμένους σε οριζόντιες σειρές. Πάνω του και στο πλάι, πιο πρόχειρη ξερολιθιά — δουλειά πολύ μεταγενέστερη από το μάρμαρο που πατάει από κάτω. Η ανάρτηση μάζεψε τρία σχόλια. Και τα τρία λένε διαφορετικό πράγμα.
Τι έλεγε η ανάρτηση
Το κείμενο της ανάρτησης τοποθετεί το μνημείο χρονικά και παραπέμπει στον αρχαιολόγο Χάρη Κουτελάκη και στο βιβλίο του Τήνος Αρχαία και Χριστιανική:
«Ο κυκλικός Πύργος του Σμόβολου, στη Τήνο. Είναι από μάρμαρο και χρονολογείται τέλη 4ου με αρχές 3ου π.Χ. αι. Από μαρτυρίες που υπάρχουν ο τεχνίτης του φαίνεται πως ήταν Τήνιος.»
Και, σε παράθεση από τον Κουτελάκη:
«”Πύργοι” υπήρξαν οι ανεξάρτητες κατασκευές που κάποτε μπορεί να αποτελούσαν μέρος οχυρωμένης πόλης, αλλά που σήμερα στέκουν αυθύπαρκτες, ανεξάρτητες στον περιβάλλοντα χώρο.»
Τα τρία σχόλια
Ακολουθούν όπως γράφτηκαν:
«Σίγουρα είναι Ανεμομύλος.. παλιάς εποχής..»
«ενδεχομένως. σίγουρα όμως υπήρξε και δεξαμενή υλικών για κατασκευές νέων και υπεύθυνων μαστόρων προς την ιστορία του νησιού…»
Το τρίτο σχόλιο απάντησε ευθέως στο πρώτο:
Γιάννης Φαρακλάς: «φρυκτωρία ήταν και όχι μύλος»
Η φωτογράφος απάντησε από κάτω: «Σωστά !!».
Τι έχει καταγραφεί για τον ίδιο τον πύργο
Για το συγκεκριμένο μνημείο υπάρχει καταγραφή του Τήνιου ιστορικού ερευνητή Κώστα Δανούση, σε κείμενό του της 11ης Δεκεμβρίου 2023:
«Ένας ακόμη αρχαίος κυλινδρικός πύργος με ρόλο την προστασία της έγγειας παραγωγής βρίσκεται κοντά στην Αγία Βαρβάρα στο Σμόβολο. Χτισμένος με ορθογώνιους μαρμάρινους δόμους έχει εξωτερική διάμετρο 7 μέτρα και σώζεται έως το ύψος των 5,70 μέτρων.»
Για τον κτίτορα, το ίδιο κείμενο αναφέρει επιγραφή πάνω στην ίδια τη λιθοδομή:
«Σε επιγραφή που σώζεται στη λιθοδομή του διαβάζουμε το όνομα του κτίτορά του: “ΛΥΣΙΘΕΟΣ ΑΡΙΣΤΟΒΟΥΛΟΥ”.»
Η χρονολόγηση που δίνει είναι η ίδια με της ανάρτησης: «μεταξύ τέλους του 4ου και αρχών του 3ου αι. π.Χ.». Και προσθέτει ότι στην Τήνο σώζεται και δεύτερος κυλινδρικός πύργος, στον λόφο Καστρί — για εκείνον, όχι για του Σμόβολου, γράφει: «Αυτός όμως ήταν παρατηρητήριο».
Τι λέει η αρχαιολογία για τους πύργους του Αιγαίου
Ο πύργος του Σμόβολου δεν είναι μεμονωμένο φαινόμενο. Ανήκει σε μια ολόκληρη κατηγορία μνημείων που έχει προταθεί συνολικά στην UNESCO, στον Κατάλογο Προεπιλογής, με τον τίτλο «Αρχαίοι Πύργοι του Αιγαίου Πελάγους». Η πρόταση περιλαμβάνει δέκα πύργους — τον Πύργο Χειμάρρου στη Νάξο, τον Πύργο του Αγίου Πέτρου στην Άνδρο, τον Λευκό Πύργο σε Σίφνο και Σέριφο, τον πύργο της Αγίας Μαρίνας στην Κέα και άλλους — και αναφέρει και την Τήνο ανάμεσα στα νησιά όπου σώζονται τέτοιες κατασκευές.
Στη χρονολόγηση, το κείμενο της πρότασης δίνει το ίδιο περίπου παράθυρο με την ανάρτηση: γύρω στα μέσα του 4ου αι. π.Χ. και έως το πρώτο τέταρτο του 3ου αι. π.Χ. Στην κατασκευή, μιλάει για κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, από ντόπια πέτρα — και, σε κάποιες περιπτώσεις, από μαρμάρινους ορθογώνιους δόμους σε ισόδομο σύστημα. Ακριβώς αυτό δείχνει η φωτογραφία.
Στη χρήση, η πρόταση δεν δίνει μία απάντηση, δίνει πολλές:
«Το βασικό κίνητρο για την κατασκευή τους ήταν η άμυνα με την ευρεία έννοια, δηλαδή η προστασία ανθρώπων, ζώων και αγαθών.»
Και δίπλα σε αυτό, ως επιπλέον ρόλοι: παρατηρητήρια, φάροι, πύργοι φρυκτωρίας σε δίκτυα επικοινωνίας, προστασία μεταλλείων, και κύριο κτίριο αγροικίας εύπορων πολιτών.
Ο «ανεμόμυλος» δεν στέκει: οι ανεμόμυλοι του Αιγαίου είναι κατασκευές πολύ μεταγενέστερες και δεν χτίζονται από μαρμάρινους ορθογώνιους δόμους σε ισόδομες σειρές.
Η «φρυκτωρία» είναι μέσα στον κατάλογο των αναγνωρισμένων χρήσεων αυτών των πύργων γενικά. Για τον συγκεκριμένο όμως, η καταγραφή του Δανούση δίνει άλλον ρόλο — προστασία της έγγειας παραγωγής — και το παρατηρητήριο το τοποθετεί στον άλλο πύργο, στο Καστρί.
Το αρχαίο κτηματολόγιο της Τήνου
Υπάρχει και μια δεύτερη πηγή, τηνιακή και γραπτή. Οι επιγραφές IG XII,5 872 και 873 είναι οι περίφημες τηνιακές αναγραφές πωλήσεων: κατάλογοι με αγοραπωλησίες γης, σπιτιών και προικών, με ονόματα αγοραστών και πωλητών, όρια, τιμές σε δραχμές και μάρτυρες. Ένα αρχαίο κτηματολόγιο, δηλαδή.
Μέσα σε αυτούς τους καταλόγους ο «πύργος» εμφανίζεται όχι ως οχυρό, αλλά ως περιουσιακό στοιχείο που αλλάζει χέρια — και μάλιστα κομματιαστά: «καὶ τοῦ πύργου τὸ τέταρτομ μέρος», το ένα τέταρτο του πύργου. Παρακάτω, «τοῦ πύργου ὧν ἐπρίατο Ἄμφυλις». Στην ίδια επιγραφή διαβάζεται και η Πάνορμος.
Ένας πύργος που πουλιέται σε τέταρτα είναι πύργος κτήματος, όχι πύργος του δημοσίου. Αυτό δεν ακυρώνει τη φρυκτωρία — ένας ψηλός κύλινδρος σε ύψωμα μπορεί να έκανε και τα δύο. Δείχνει όμως ότι στην Τήνο του 4ου–3ου αι. π.Χ. οι πύργοι ήταν κομμάτι της αγροτικής περιουσίας, όπως το χωράφι και το σπίτι.
Πού είναι το Σμόβολο
Το Σμόβολο είναι θέση στην περιοχή της Χώρας, προς τη μεριά του Τριαντάρου και των Δυο Χωριών. Εκεί βρίσκεται και το εκκλησάκι της Αγίας Βαρβάρας, που γιορτάζει στις 4 Δεκεμβρίου και στο οποίο λιτανεύουν την εικόνα χωριά της περιοχής. Στη φωτογραφία, πίσω από τον πύργο, φαίνονται λευκά σπίτια στην ανηφόρα, ξερολιθιές που χωρίζουν τα χωράφια και, στο βάθος, θάλασσα και απέναντι ακτή.
Στη φωτογραφία της ανάρτησης φαίνεται η μία όψη του κυλίνδρου: οι μαρμάρινοι δόμοι ευδιάκριτοι σε οριζόντιες σειρές, και από πάνω μεταγενέστερη πρόχειρη τοιχοδομή. Μέσα στα χόρτα, δίπλα σε ένα κέδρο, χωρίς πινακίδα και χωρίς περίφραξη.
Δυόμισι χιλιάδες χρόνια, μισό μέτρο πάνω από το χορτάρι.
Ανάρτηση και φωτογραφία: ομάδα Facebook «Αρχαιολογία – Archaeology».
Χάρης Κουτελάκης, Τήνος Αρχαία και Χριστιανική (παράθεση μέσα από την ανάρτηση).
Κώστας Δανούσης, κείμενο της 11ης Δεκεμβρίου 2023 για τους αρχαίους πύργους της Τήνου (Σμόβολο, Καστρί).
UNESCO World Heritage Centre — Tentative List, «Ancient Towers of the Aegean Sea».
PHI Greek Inscriptions — IG XII,5 872 (Τήνος).