Σαν σήμερα, στις 15 Σεπτεμβρίου 1938, πέθανε στην Αθήνα ο Γιαννούλης Χαλεπάς. Ογδόντα οκτώ χρόνια μετά, ο γλύπτης από τον Πύργο της Τήνου παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα ονόματα της νεοελληνικής τέχνης — και μια από τις πιο δύσκολες ζωές που γνώρισε ποτέ Έλληνας καλλιτέχνης.
ΠύργοςΈνα παιδί στο εργαστήριο του πατέρα
Ο Γιαννούλης Χαλεπάς γεννήθηκε τον Αύγουστο του 1851 στον Πύργο, σε οικογένεια μαρμαρογλυπτών. Ο πατέρας του, Ιωάννης, ήταν διακεκριμένος τεχνίτης με σημαντική επιχείρηση μαρμαρογλυπτικής· η μητέρα του, Ειρήνη Λαμπαδίτη, είχε άλλα σχέδια για τον γιο της. Σύμφωνα με τη βιογραφική αφήγηση, όταν ήταν επτά χρονών κρύφτηκε στο εργαστήριο του πατέρα του για να πλάσει — κι εκείνη τον έβγαλε έξω με τη βία. Το επεισόδιο θεωρείται ότι σημάδεψε τη σχέση του και με τη γλυπτική και με τη μητέρα του.
Το 1869 γράφτηκε στο Σχολείο των Καλών Τεχνών στην Αθήνα, όπου δάσκαλοί του ήταν ο Λεωνίδας Δρόσης και ο συμπατριώτης του Νικηφόρος Λύτρας. Αποφοίτησε το 1872 με άριστα. Με υποτροφία του Ιδρύματος της Ευαγγελιστρίας Τήνου συνέχισε στο Μόναχο, στην Ακαδημία Καλών Τεχνών, κοντά στον γλύπτη Μαξ φον Βίντμαν. Εκεί δημιούργησε, μεταξύ άλλων, το «Παραμύθι της Πεντάμορφης» και τον «Σάτυρο που παίζει με τον Έρωτα», που βραβεύτηκε με χρυσό μετάλλιο.
1878Η «Κοιμωμένη»
Γυρίζοντας στην Αθήνα, ο Χαλεπάς ανέλαβε το ταφικό μνημείο της Σοφίας Αφεντάκη, μιας κοπέλας που πέθανε από φυματίωση στα 18 της. Η μητέρα της ζήτησε ένα γλυπτό για τον τάφο. Το αποτέλεσμα, η «Κοιμωμένη» στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, χαρακτηρίζεται μέχρι σήμερα αριστούργημα της νεοελληνικής γλυπτικής.
Την ίδια περίοδο ο Χαλεπάς ζήτησε σε γάμο τη Μαριγώ Χριστοδούλου, συγχωριανή του από την Τήνο. Η οικογένειά της τον απέρριψε. Ο βιογράφος του Χρήστος Σαμουηλίδης γράφει ότι ήταν «η τέταρτη φορά» που πληγωνόταν από την πατρίδα του.
ΚέρκυραΔεκατέσσερα χρόνια σιωπής
Μετά την «Κοιμωμένη» άρχισαν τα πρώτα σημάδια της ψυχικής του κρίσης. Κατέστρεφε τα έργα του, πέρασε περιόδους βαριάς κατάθλιψης. Τον Ιανουάριο του 1888 οδηγήθηκε στο Φρενοκομείο της Κέρκυρας, όπου έμεινε σχεδόν δεκατέσσερα χρόνια. Βγήκε στις 6 Ιουνίου 1902 και γύρισε στον Πύργο.
Στο χωριό ήταν για χρόνια «ο τρελός». Έβοσκε ζώα, δούλευε στα χωράφια, και η μητέρα του — που θεωρούσε τη γλυπτική υπεύθυνη για την αρρώστια του — κατέστρεφε ό,τι έπλαθε. Ο Κωστής Παλαμάς έγραφε το 1915 στην εφημερίδα «Εμπρός» ότι ο γλύπτης είχε απομείνει «ζωντανόνεκρος» στον τόπο όπου γεννήθηκε.
«Όλα έρχονται καθυστερημένα.»— Ο Γιαννούλης Χαλεπάς, για την αναγνώριση που ήρθε όταν ήταν ήδη 76 ετών
Η δεύτερη ζωήΟ πηλός ξανά στα χέρια του
Μετά τον θάνατο της μητέρας του, ο Χαλεπάς ξαναπιάνει τη δουλειά με ένταση. Το ύφος του έχει αλλάξει ριζικά: πιο ενστικτώδες, πιο εσωτερικό, με θέματα που επιστρέφουν ξανά και ξανά — η Μήδεια, ο Σάτυρος και ο Έρωτας. Η ύστερη αυτή περίοδος είναι σήμερα εκείνη που τον τοποθετεί ανάμεσα στους πρωτοπόρους του μοντερνισμού.
Καθοριστικός για την επανανακάλυψή του στάθηκε ο γλύπτης και καθηγητής Θωμάς Θωμόπουλος, που τον επισκέφθηκε στην Τήνο και παρουσίασε δουλειά του στην Αθήνα. Το 1927 η Ακαδημία Αθηνών τού απένειμε το Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών.
ΑθήναΤα τελευταία οκτώ χρόνια
Τον Αύγουστο του 1930 ο Χαλεπάς αφήνει τον Πύργο και εγκαθίσταται στην Αθήνα, στο σπίτι της ανιψιάς του Ειρήνης Χαλεπά, στη Δαφνομήλη 35 στη Νεάπολη. Στις 27 Αυγούστου 1930 επισκέπτεται την «Κοιμωμένη», 52 χρόνια μετά. Συγκεντρώνεται τόσος κόσμος, που χρειάζεται να παρέμβει η αστυνομία.
Δουλεύει ασταμάτητα ώσπου τα χέρια του αρχίζουν να τρέμουν και μια ημιπληγία νεκρώνει το δεξί του χέρι. Πεθαίνει στις 15 Σεπτεμβρίου 1938, στα 87 του. Σώζονται περίπου 150 έργα του — γλυπτά, σχέδια και σκίτσα.
- 1851 — Γέννηση στον Πύργο Τήνου
- 1869–1872 — Σχολείο των Καλών Τεχνών, Αθήνα
- 1873 — Μόναχο, με υποτροφία του Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας
- 1878 — Η «Κοιμωμένη»
- 1888–1902 — Φρενοκομείο Κέρκυρας
- 1927 — Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών της Ακαδημίας Αθηνών
- 1930 — Εγκατάσταση στην Αθήνα
- 15 Σεπτεμβρίου 1938 — Θάνατος στην Αθήνα
Η «Μαργαρίτα» γύρισε στην Τήνο: το τελευταίο πήλινο που έπλασε εδώ ο Χαλεπάς
Περίπου 400 έργα του Νικηφόρου Λύτρα στην Εθνική Πινακοθήκη
Πηγές: «Γιαννούλης Χαλεπάς: Η τραγική ζωή του μεγαλύτερου Έλληνα γλύπτη», Γιάννης Πανταζόπουλος, LiFO.gr · Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτσου · Χρήστος Σαμουηλίδης, «Γιαννούλης Χαλεπάς – Η τραγική ζωή του μεγάλου καλλιτέχνη», Εκδόσεις της Εστίας. Οι πηγές δίνουν διαφορετική ημέρα γέννησης (14 ή 24 Αυγούστου 1851).