Σκαμμένες ρίζες, γκρεμισμένες ξερολιθιές: ένα απόγευμα στις αναβαθμίδες της Τήνου με τα ανεπιτήρητα κατσίκια

Τέλος της ξηρής περιόδου. Δεν έχει βρέξει ακόμη, δεν έχει μείνει τίποτα χλωρό. Τα ζώα πεινούν, διψούν — και σκάβουν. Στη ρίζα κάθε θάμνου, στη βάση κάθε τοίχου.

Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου, η τελευταία ώρα του φωτός, μια πλαγιά της ενδοχώρας. Το Tinos Live TV περπάτησε τις αναβαθμίδες πάνω από ένα χωριό, με τη δύση να πέφτει στο βουνό. Δεν ψάχναμε κάτι. Το βρήκαμε σε κάθε βήμα.

Λακκάκια παντού

Το πρώτο που βλέπεις είναι το χρώμα. Μέσα στο ξανθό της ξεραμένης βλάστησης, σκούρες κηλίδες: φρέσκο χώμα. Είναι σκαμμένο. Στη ρίζα της φασκομηλιάς, της αφάνας, του θυμαριού — ένα λακκάκι με τα χώματα πεταμένα στο πλάι και τις ρίζες γυμνές ή κομμένες. Δίπλα άλλο ένα. Και άλλο.

Δεν είναι δύο ή τρία σημεία. Είναι σε όλη την πλαγιά, από τη μια ξερολιθιά ως την επόμενη. Ό,τι έχει ακόμη ρίζα με λίγη υγρασία, έχει και έναν λάκκο από κάτω.

Σαράντα δευτερόλεπτα από την πλαγιά: το σκάψιμο, θάμνο-θάμνο.

Οι ξερολιθιές

Οι αναβαθμίδες της Τήνου στέκονται πάνω σε τοίχους χωρίς λάσπη. Η πέτρα κρατάει το χώμα, το χώμα κρατάει την πέτρα. Όταν σκαφτεί η βάση του τοίχου, η ισορροπία χάνεται: η πρώτη σειρά χαλαρώνει, οι πλάκες γλιστρούν, ο τοίχος «ανοίγει». Αυτό είδαμε σε όλο το μήκος της πλαγιάς — πέτρες βγαλμένες από τη θέση τους, κατρακυλισμένες στο σκαλί από κάτω, και το χώμα πίσω τους ξεσκαλισμένο.

Σήμερα είναι λάκκος. Με την πρώτη δυνατή βροχή γίνεται αυλάκι. Το νερό που η αναβαθμίδα φτιάχτηκε για να κρατήσει, θα πάρει το χώμα μαζί του.

Ούτε οι βελανιδιές

Η βελανιδιά της πλαγιάς είναι από τα λίγα πράσινα που απέμειναν. Κοιτάξτε την όμως από κάτω: ως το ύψος περίπου ενός μέτρου δεν υπάρχει ούτε φύλλο. Τα κλαδιά είναι γυμνά, σαν κουρεμένα με το χάρακα. Είναι η «γραμμή βοσκής»: ό,τι φτάνει το στόμα του ζώου, έχει φαγωθεί. Και το χώμα ολόγυρα από τον κορμό είναι σκαμμένο ως τη ρίζα.

Λίγο πιο κάτω, μια άλλη βελανιδιά έχει γείρει ολόκληρη στην πλαγιά. Από κάτω της, η ξερολιθιά που τη στήριζε είναι πεσμένη.

Γιατί τώρα

Ο Σεπτέμβριος είναι ο πιο σκληρός μήνας για ένα ζώο στο βουνό. Μήνες χωρίς βροχή. Το χορτάρι έχει γίνει άχυρο, οι θάμνοι έχουν ρίξει ό,τι μαλακό είχαν, ό,τι νερό στεκόταν κάπου έχει στεγνώσει. Η μόνη υγρασία που απομένει είναι κάτω από το χώμα, στις ρίζες και στους βολβούς. Εκεί πάει το ζώο. Σκάβει με τα πόδια, τραβάει με τα δόντια, κι όταν τελειώσει με τον έναν θάμνο, περνάει στον επόμενο.

Δεν είναι κακία της κατσίκας. Είναι πείνα και δίψα. Το κατσίκι κάνει ό,τι έκανε πάντα — μόνο που κάποτε το μάζευε ο βοσκός το βράδυ, το πότιζε, το κρατούσε σε ένα κομμάτι γης και το πήγαινε αλλού όταν εκείνο εξαντλούνταν. Στην πλαγιά που περπατήσαμε δεν είδαμε βοσκό, ούτε ποτίστρα. Είδαμε τα ίχνη ζώων που μένουν ελεύθερα, χωρίς επιτήρηση και χωρίς νερό, στο ίδιο μέρος, μέχρι να μη μείνει τίποτα.

Σαν μπουλντόζες. Αργές, αθόρυβες, χωρίς κανέναν στο τιμόνι.

Με ευθύνη του ανθρώπου

Η φθορά που είδαμε δεν έγινε από ανθρώπινο χέρι. Δεν είναι εκσκαφέας, δεν είναι χωματόδρομος, δεν είναι οικόπεδο. Αλλά ο άνθρωπος είναι πίσω της: το ζώο που σκάβει έχει ιδιοκτήτη — ή είχε και το άφησε. Το κατσίκι που περιφέρεται μόνο του ανάμεσα στις αναβαθμίδες δεν είναι «άγρια φύση». Είναι ένα παραγωγικό ζώο χωρίς επιτήρηση.

Στο νησί που χτίστηκε ολόκληρο με ξερολιθιά — την τέχνη που η UNESCO έγραψε στην άυλη πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας — οι τοίχοι δεν πέφτουν μόνο από τα μηχανήματα. Πέφτουν και αργά, κάθε καλοκαίρι, από ζώα που μένουν αμάζευτα.

Το ίδιο αποτέλεσμα

Η Τήνος έδωσε μάχη για τις ανεμογεννήτριες. Όχι μόνο για τις φτερωτές — για ό,τι τις συνοδεύει: τη διάνοιξη δρόμων στις κορυφογραμμές, τις θεμελιώσεις, τα μπάζα, το τοπίο που δεν ξαναγίνεται. Το νησί το κατάλαβε, το είπε δυνατά, και από τις 19 Αυγούστου το νέο Χωροταξικό για τις ΑΠΕ το κατατάσσει στα νησιά όπου δεν χωρούν νέες ανεμογεννήτριες.

Για τα ανεπιτήρητα ζώα η συζήτηση μένει στα σχέδια και στις υποσχέσεις — χωρίς πορείες, χωρίς διαμαρτυρίες. Κι όμως, το αποτέλεσμα στο έδαφος είναι το ίδιο. Από τη μια οι μπουλντόζες: η γρήγορη οικοδόμηση, οι δρόμοι που ανοίγουν παντού, οι εκσκαφές οπουδήποτε. Από την άλλη οι εκσκαφές των ζώων, θάμνο-θάμνο και τοίχο-τοίχο, στην προσπάθειά τους να βρουν τροφή ή υγρασία. Το μηχάνημα το βλέπεις, το φωτογραφίζεις, το καταγγέλλεις. Το κατσίκι δεν το βλέπει κανείς — και όταν βρέξει, η αναβαθμίδα φεύγει το ίδιο.

Πλήρης ισοπέδωση. Γρήγορη από τη μια, αργή από την άλλη — αλλά ισοπέδωση.

Η δύση

Κατεβήκαμε με τον ήλιο να πέφτει πίσω από το βουνό. Από ψηλά, οι αναβαθμίδες φαίνονται ακόμη ολόκληρες — σειρές πάνω σε σειρές, όπως τις άφησαν αυτοί που τις έχτισαν. Από κοντά είναι άλλη ιστορία.

Το νησί δεν το παίρνει μόνο η βροχή. Το παίρνει και ό,τι σκάβει πριν από αυτήν.