Από τον Τήνο, τον πρώτο οικιστή: πώς πήρε το όνομά της η Τήνος — και γιατί λεγόταν Υδρούσα και Οφιούσα

Κατά την παράδοση, το νησί πήρε το όνομα του αρχηγού που έφερε εδώ τους πρώτους κατοίκους. Ο Αριστοτέλης όμως την έλεγε Υδρούσα για τα νερά της, και άλλοι Οφιούσα για τα φίδια της. Τι γράφουν οι αρχαίες πηγές για τα ονόματα της Τήνου, και πώς την είπαν αργότερα Βενετοί και Οθωμανοί.

Κάποτε, λέει η παράδοση, ένας αρχηγός Ιώνων από την Καρία της Μικράς Ασίας αποβιβάστηκε με τους ανθρώπους του σε ένα νησί ανάμεσα στην Άνδρο και τη Μύκονο. Λεγόταν Τήνος, και το νησί κράτησε το όνομά του ως σήμερα. Δεν ήταν όμως το μόνο όνομα που είχε. Μία από τις κατηγορίες του tinoslive.tv λέγεται «Οφιούσα», και είναι ένα από τα παλιά ονόματα του νησιού.

Ο Τήνος, ο πρώτος οικιστής

Η παράδοση θέλει τον Τήνο αρχηγό μιας ομάδας Ιώνων από την Καρία, στα παράλια της Μικράς Ασίας, που ήταν οι πρώτοι που εγκαταστάθηκαν στο νησί. Από αυτόν πήρε το νησί το όνομα που κράτησε τρεις χιλιάδες χρόνια, μέσα από Λατίνους, Βενετούς και Οθωμανούς. Η τοπική παράδοση έχει και μια δεύτερη εκδοχή: ότι το όνομα το έδωσε μια πριγκίπισσα, η Τήνος.

Ο Τήνος ανήκει στον μύθο, όχι στην τεκμηριωμένη ιστορία. Ήταν συνηθισμένο στην αρχαιότητα να «εξηγείται» το όνομα ενός τόπου με έναν ιδρυτή που έφερε το ίδιο όνομα. Η προέλευση της λέξης «Τήνος» παραμένει ανοιχτή.

Υδρούσα: το νησί με τις πηγές

Τη μαρτυρία τη διασώζει ο Ρωμαίος Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, στη «Φυσική Ιστορία» του (1ος αι. μ.Χ.). Περιγράφοντας τις Κυκλάδες, σημειώνει ότι η Τήνος απέχει ένα μίλι από την Άνδρο και δεκαπέντε από τη Δήλο, ότι έχει πόλη με το ίδιο όνομα και ότι, κατά τον Αριστοτέλη, λεγόταν κάποτε Υδρούσα, εξαιτίας της αφθονίας των πηγών της.

Το όνομα δεν ακούγεται παράξενο σε όποιον ξέρει το νησί: τα ρέματα, οι πηγές και οι βρύσες των χωριών, οι νερόμυλοι και τα αυλάκια στις αναβαθμίδες δείχνουν ένα νησί που, για τα κυκλαδικά δεδομένα, είχε νερό.

Οφιούσα: τα φίδια και ο Ποσειδώνας

Στην ίδια φράση ο Πλίνιος προσθέτει ότι «άλλοι» έδιναν στο νησί το παλιό όνομα Οφιούσα, δηλαδή τόπος γεμάτος φίδια. Και τα δύο ονόματα τα καταγράφει αιώνες αργότερα και ο Στέφανος ο Βυζάντιος (6ος αι. μ.Χ.) στο γεωγραφικό του λεξικό, τα «Εθνικά».

Με τα φίδια συνδέεται και η παράδοση για τον προστάτη θεό του νησιού. Λέγεται ότι ο Ποσειδώνας έστειλε πελαργούς, που καθάρισαν την Τήνο από τα φίδια. Ο Ποσειδώνας λατρευόταν εδώ και ως θεραπευτής, και το Ιερό του με την Αμφιτρίτη στα Κιόνια έγινε από τα σημαντικότερα του Αιγαίου στα ελληνιστικά χρόνια (η αρχαία Τήνος σε πέντε σταθμούς).

Παλαιότεροι μελετητές πρότειναν ότι και το ίδιο το όνομα «Τήνος» κρύβει τη λέξη για το φίδι, από μια φοινικική ρίζα. Η ερμηνεία αυτή δεν έχει επιβεβαιωθεί. Την εκδοχή του πρώτου οικιστή καταγράφει και η ΝΩΜΩ στην παρουσίαση της αρχαιολογίας της Τήνου για το πρόγραμμα Fe26.

Οι γιοι του Βοριά στην «αμφίρυτη Τήνο»

Ένα νησί με τόσο αέρα δεν θα μπορούσε να λείπει από τους μύθους των ανέμων. Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, στα «Αργοναυτικά» (3ος αι. π.Χ.), αφηγείται ότι ο Ηρακλής σκότωσε στην «αμφίρυτη Τήνο», δηλαδή την περιβρεχόμενη από θάλασσα, τους Βορεάδες Ζήτη και Κάλαϊ, τους γιους του Βοριά. Πάνω από τον τάφο τους έστησε δύο στήλες· η μία, λέει ο ποιητής, σαλεύει κάθε φορά που φυσά ο Βοριάς.

Tine και İstendil

Από το 1207 η Τήνος πέρασε στους Λατίνους, πρώτα στον οίκο των Γκίζι και από το 1390 στη Βενετία, που την κράτησε ως το 1715. Στα βενετικά έγγραφα και στους χάρτες της εποχής το νησί είναι η «Tine». Μετά την κατάληψή του από τους Οθωμανούς, το 1715, στα τουρκικά ονομάστηκε «İstendil», όνομα που κράτησε ως την Επανάσταση του 1821. Οι ίδιοι οι κάτοικοι δεν σταμάτησαν ποτέ να τη λένε Τήνο.

Από τα ονόματα που ήρθαν και έφυγαν, η Τήνος έμεινε. Τα άλλα δύο, η Υδρούσα και η Οφιούσα, κράτησαν μια περιγραφή του νησιού όπως το είδαν οι αρχαίοι: με νερά, με φίδια, και με τον Βοριά να φυσά πάνω από τις στήλες των Βορεαδών.

Η αρχαιολογία της Τήνου από τη ΝΩΜΩ

Στην παρουσίαση που ετοίμασε η ΝΩΜΩ για το πρόγραμμα φιλοξενίας Fe26 στην Τήνο, μια σειρά εικόνων: ο χάρτης του νησιού, το Βρέκαστρο, το Ξώμπουργο και τα Κιόνια.