Από τον μυκηναϊκό τάφο στο Ιερό του Ποσειδώνα: η αρχαία Τήνος σε πέντε σταθμούς

Η Αγία Θέκλα, το Ξώμπουργο, τα εργαστήρια των πιθαμφορέων, τα Κιόνια και οι πύργοι της υπαίθρου — όπως τα παρουσίασε η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων στο αφιέρωμά της στο νησί.

Πέντε μέρες, από τις 25 έως τις 29 Οκτωβρίου 2021, η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων αφιέρωσε τη σειρά «Αρχαιολογικές επισκέψεις στις Κυκλάδες» στην Τήνο. Συγκεντρώνουμε εδώ τους σταθμούς της, με χρονολογική σειρά: από τον 13ο αι. π.Χ. έως τον 3ο αι. μ.Χ., όταν εγκαταλείπεται το Ιερό των Κιονίων.

Ένα νησί στο σταυροδρόμι

Η Τήνος, το τέταρτο σε έκταση νησί των Κυκλάδων, βρίσκεται ανάμεσα στην Άνδρο και τη Μύκονο, σε θέση νευραλγική για τον έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων που οδηγούν από την Εύβοια και την Αττική στις κεντρικές και νότιες Κυκλάδες.

Όπως σημειώνει η Εφορεία, η αρχαιολογική έρευνα στην Τήνο είναι περιορισμένη σε σύγκριση με άλλα νησιά των Κυκλάδων, και η εικόνα του νησιού στην αρχαιότητα παρουσιάζει ακόμη κενά. Ο εντοπισμός όλο και περισσότερων αρχαιολογικών θέσεων, ωστόσο, δείχνει ότι η Τήνος έχει πολλά να προσφέρει στη μελέτη του κυκλαδικού πολιτισμού, στους προϊστορικούς αλλά και στους ιστορικούς χρόνους.

1. Αγία Θέκλα: ο μυκηναϊκός θολωτός τάφος

Στη βόρεια Τήνο, κατά τη διάνοιξη δρόμου, αποκαλύφθηκε ένας μικρός σε διαστάσεις αλλά σπάνιος για όλο το Αιγαίο μυκηναϊκός θολωτός τάφος. Τον ανέσκαψε το 1979 ο Τήνιος αρχαιολόγος Γεώργιος Δεσπίνης. Τόπος ταφής ενός γένους «αριστοκρατών», ο τάφος της Αγίας Θέκλας (13ος–12ος αι. π.Χ.) χρησιμοποιήθηκε για πολλαπλές ταφές. Είναι ένας από τους μόλις τρεις γνωστούς θολωτούς μυκηναϊκούς τάφους στις Κυκλάδες και, προς το παρόν, η μοναδική επιβεβαιωμένη μυκηναϊκή θέση στο νησί.

Τα ευρήματά του παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στην έκθεση «Από τον κόσμο του Ομήρου. Τήνος και Κυκλάδες στη Μυκηναϊκή εποχή», το καλοκαίρι του 2019 στο Μουσείο Μαρμαροτεχνίας του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς στην Τήνο. Η έκθεση, με περισσότερα από 150 αντικείμενα από την Τήνο, τη Νάξο, τη Δήλο, τη Μύκονο, την Πάρο, τη Μήλο, τη Σίφνο, τη Θήρα και την Κέα, ταξίδεψε στη συνέχεια στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138) και έκλεισε τον κύκλο της στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μυκόνου το 2020. Περισσότερα για τον τάφο της Αγίας Θέκλας.

2. Ξώμπουργο: το κέντρο του νησιού για πέντε αιώνες

Το βασικό οικιστικό κέντρο της Γεωμετρικής εποχής (10ος–8ος αι. π.Χ.) βρισκόταν στην ενδοχώρα, στην ορεινή περιοχή του Ξώμπουργου — μια επιλογή που, κατά την Εφορεία, αντανακλά την ανάγκη προστασίας από την πειρατεία των αιώνων μετά την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων. Κυκλώπειο τείχος από μεγάλους ογκόλιθους προστάτευε τον οικισμό, ενώ έξω από την πύλη του λειτουργούσε υπαίθριο ιερό. Αργότερα, στο ίδιο σημείο, ιδρύθηκε το «Θεσμοφόριο», αφιερωμένο στη Δήμητρα. Το Ξώμπουργο έμεινε το σημαντικότερο οικιστικό και «πολιτικό» κέντρο της Τήνου έως περίπου τα μέσα του 4ου αι. π.Χ.

Στην ανατολική πλευρά, λίγο χαμηλότερα από τη μονή της Ιεράς Καρδίας, στη θέση «Βαρδαλάκος», βρίσκεται το μόνο έως σήμερα γνωστό νεκροταφείο του αρχαίου οικισμού, με ακμή τον 5ο και τον 4ο αι. π.Χ. Αναλυτικά για το Ξώμπουργο.

3. Οι πιθαμφορείς: η τέχνη των Τήνιων αγγειοπλαστών

Από το δεύτερο μισό του 8ου και σε όλο τον 7ο αι. π.Χ., το εργαστήριο της Τήνου παράγει τους μνημειώδεις ανάγλυφους πιθαμφορείς — μεγάλα αγγεία που βρέθηκαν σε μεγάλο αριθμό στο Θεσμοφόριο του Ξώμπουργου. Το εργαστήριο, από τα σημαντικότερα στο Αιγαίο, διέδωσε τα προϊόντα του σε άλλα νησιά των Κυκλάδων, αλλά και στην Αττική, τη Βοιωτία και την Εύβοια.

Τον 7ο αι. π.Χ. οι παραστάσεις στρέφονται σε μυθολογικά και επικά θέματα, πολλά από τα οποία εμφανίζονται εδώ για πρώτη φορά στον ελλαδικό χώρο: η πιθανότατα πρωιμότερη γνωστή απεικόνιση της γέννησης της Αθηνάς από το κεφάλι του Δία, η «Πότνια Θηρών», ίσως η παλαιότερη παράσταση του Θησέα απέναντι στον Μινώταυρο, και η άλωση της Τροίας με τον Δούρειο Ίππο. Αρκετοί εκτίθενται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Τήνου.

4. Κιόνια: το Ιερό των θεών της θάλασσας

Τρία χιλιόμετρα δυτικά της Χώρας, στα Κιόνια, βρίσκεται το Ιερό του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης. Η σημασία του, όπως τονίζει η Εφορεία, είναι ότι από όλες τις Κυκλάδες μόνο στην Τήνο υπάρχει ιερό αφιερωμένο στη λατρεία του Ποσειδώνα και της συζύγου του, των κυρίαρχων θεών της θάλασσας.

Οι πρώτες ανασκαφές έγιναν το 1902–1903 και το 1905 από τους Βέλγους H. Demoulin και P. Graindor, μέλη της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής. Η Σχολή επανήλθε το 1973–1978 και ολοκλήρωσε την έρευνα υπό τη διεύθυνση του R. Étienne, που επιμελήθηκε και την τελική δημοσίευση. Τα τελευταία χρόνια η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων κάνει εργασίες συντήρησης και ανάδειξης του χώρου.

Το Ιερό ιδρύθηκε στα τέλη του 4ου αι. π.Χ., στο πλαίσιο του οικοδομικού προγράμματος των Μακεδόνων διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου — των Αντιγονιδών και των Λαγιδών — στις Κυκλάδες. Απέκτησε γρήγορα πανελλήνια φήμη, με αποκορύφωμα τον 3ο αι. π.Χ., όταν έλκυε προσκυνητές από την Κάτω Ιταλία, τη Μικρά Ασία και την Αφρική. Τον 1ο αι. π.Χ. ο γεωγράφος Στράβων γράφει ότι βρίσκεται σε μεγάλο δάσος έξω από την πόλη και είναι «θέας άξιον».

Ο Ποσειδώνας λατρευόταν εδώ και ως θαυματουργός γιατρός, ενώ η Αμφιτρίτη θεράπευε τις στείρες γυναίκες. Προς τιμήν του θεού γίνονταν τα «Ποσίδεια», με τραγικούς αγώνες στο αρχαίο θέατρο της Τήνου.

Ο Ναός. Αρχικά ένα απλό ορθογώνιο κτήριο με πρόναο και σηκό· στις αρχές του 2ου αι. π.Χ. αντικαθίσταται από μεγαλύτερο, με τέσσερις μαρμάρινους δωρικούς κίονες σε κάθε κύρια όψη. Στέγαζε τα υπερφυσικού μεγέθους αγάλματα του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης, έργα του Αθηναίου γλύπτη Τελεσίνου, και κοσμούνταν με δελφίνια και ιππόκαμπους.

Η Κρήνη (4ος–3ος αι. π.Χ.), πρωτότυπο έργο πιθανότατα Μακεδόνων αρχιτεκτόνων, είχε κάτοψη σε σχήμα Π: δύο προεξέχουσες πτέρυγες έδιναν πόσιμο νερό από κρουνούς σε σχήμα λεοντοκεφαλής, ενώ στο κέντρο μια ημικυκλική μαρμάρινη εξέδρα προοριζόταν για την ανάπαυση των επισκεπτών.

Η Μεγάλη Στοά, μήκους 170 μέτρων, είναι από τις μεγαλύτερες γνωστές στις Κυκλάδες — η μνημειώδης πρόσοψη του Ιερού και χώρος υποδοχής των προσκυνητών. Χτίστηκε στα τέλη του 2ου αι. π.Χ., όταν τα Κιόνια ήταν έδρα του «Κοινού των Νησιωτών», μαζί με τον μαρμάρινο Βωμό σε σχήμα Π, με ζωφόρο από βουκράνια, λουλούδια και καρπούς και γλυπτά του Αγασία από την Έφεσο, και την «Εξέδρα της Ναυσίου», με πέντε χάλκινα αγάλματα μελών μιας εύπορης τηνιακής οικογένειας.

Στις αρχές του 1ου αι. μ.Χ. το Κτήριο D λειτουργεί ως ναΐσκος για τη λατρεία της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής οικογένειας· εκεί βρέθηκαν η προτομή της Αγριππίνας της Πρεσβύτερης και ανδριάντες του αυτοκράτορα Κλαυδίου. Η αίγλη του Ιερού σβήνει σταδιακά και στα μέσα του 3ου αι. μ.Χ. εγκαταλείπεται. Από την τελευταία φάση σώζονται λίγα λείψανα λουτρών.

5. Οι πύργοι της τηνιακής υπαίθρου

Χαρακτηριστικά μνημεία της υπαίθρου στους όψιμους κλασικούς και ελληνιστικούς χρόνους (4ος–3ος/2ος αι. π.Χ.) είναι οι πύργοι. Στην Τήνο είναι γνωστοί από το Σμόβολο, τη Σαμάντλα, το Καστρί, τους Αγίους Θεοδώρους, τους Αγίους Αναργύρους, την Άβδο, τα Αμμώνια και άλλες θέσεις. Είναι ορθογώνιοι ή κυλινδρικοί, χτισμένοι με μεγάλους, σχεδόν ορθογωνισμένους λίθους σε ισοϋψείς στρώσεις, πάντα σε σημεία με οπτική επαφή με τη στεριά και τη θάλασσα γύρω τους.

Ήταν κτήρια πολλαπλών χρήσεων: στρατιωτικές εγκαταστάσεις, παρατηρητήρια, καταφύγια για τους αγρότες σε ώρα κινδύνου ή αποθήκες για την αγροτική παραγωγή. Για τον πύργο στο Σμόβολο.