Δελφίνια, Μινώταυροι και ένας ασύλητος τάφος: τι δείχνει σήμερα το Αρχαιολογικό Μουσείο Τήνου

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων ξεναγεί στα σημαντικότερα ευρήματα του Αρχαιολογικού Μουσείου Τήνου — και στην ανανεωμένη Αίθουσα 2, όπου εντάχθηκαν για πρώτη φορά τα ευρήματα από τον μυκηναϊκό θολωτό τάφο της Αγίας Θέκλας.

Σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για την Τήνο πριν από τη Μεγαλόχαρη βρίσκονται συγκεντρωμένα σε λίγες αίθουσες στη Χώρα. Μια ανάρτηση στη δημόσια ομάδα «Αρχαιολογία – Archaeology» έφερε ξανά στην επιφάνεια το κείμενο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων για το Αρχαιολογικό Μουσείο Τήνου: μια σύντομη ξενάγηση στα ευρήματα που συνοψίζουν την πολιτισμική κληρονομιά του νησιού — και στην ανανεωμένη μόνιμη έκθεση, όπου μπήκαν κομμάτια που δεν είχαν ξαναδεί οι επισκέπτες.

Η ανάρτηση του Θόδωρου Κεφαλωνίτη στην ομάδα «Αρχαιολογία – Archaeology» (19 Ιουλίου), με το κείμενο και τις φωτογραφίες της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Πατήστε στην εικόνα για να τη δείτε στο Facebook.

Τα δελφίνια των Κιονίων

Το πιο αναγνωρίσιμο κεφάλαιο της συλλογής έρχεται από το Ιερό του Ποσειδώνα και της Αμφιτρίτης στα Κιόνια. Από τον ναό προέρχονται μαρμάρινα δελφίνια και ιππόκαμποι — τα ζώα της θάλασσας που συνόδευαν τη λατρεία του θεού. Από την περιοχή του Βωμού του Ιερού προέρχεται μαρμάρινη μετόπη με ζεύγος αντωπών ανάγλυφων δελφινιών.

Στο ίδιο σύνολο ανήκει και ένα αντικείμενο που δεν περιμένει κανείς σε νησιωτικό ιερό: μαρμάρινο ηλιακό ρολόι του Ανδρόνικου από την Κύρρο της Μακεδονίας, του διάσημου αστρονόμου της αρχαιότητας στον οποίο οφείλεται και το Ωρολόγιο του Κυρρήστου στην Αθήνα.

Η Ρώμη στο «Κτήριο D»

Στο «Κτήριο D» του Ιερού βρέθηκε ένα σύνολο που δείχνει πόσο κοντά στην αυτοκρατορική εξουσία βρέθηκε το νησί: μαρμάρινος θωρακοφόρος ανδριάντας του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κλαυδίου, μαρμάρινη ιματιοφόρος ανδρική μορφή μέλους της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής οικογένειας των Ιουλιο-Κλαυδίων και μαρμάρινη προτομή της Αγριππίνας της Πρεσβύτερης.

Από τη Χώρα, τη Λειβάδα και τον Βαρδαλάκο

Από τη Χώρα της Τήνου προέρχονται μαρμάρινος κορμός ανδρικής μορφής με ιμάτιο και μαρμάρινο ακέφαλο γυναικείο άγαλμα ρωμαϊκής περιόδου, του αγαλματικού τύπου της Ηρακλειώτιδος (4ος αι. π.Χ.). Από την περιοχή της Ευαγγελίστριας έρχεται ένα από τα πιο εντυπωσιακά κομμάτια της έκθεσης: πήλινο κεφάλι γενειοφόρου άνδρα, που παριστάνει δαίμονα ή βάρβαρο.

Οι επιτύμβιες στήλες συμπληρώνουν την εικόνα. Από τη Λειβάδα προέρχεται στήλη νεαρού άντρα — αθλητή ή και κυνηγού — από παριανό μάρμαρο. Από το Ξώμπουργο είναι γνωστή μαρμάρινη επιτύμβια στήλη ανδρικής ιματιοφόρου μορφής, που πιθανόν προέρχεται από το νεκροταφείο στον Βαρδαλάκο. Στον ίδιο τόπο βρέθηκε και στήλη ανδρικής μορφής με ιμάτιο και βακτηρία, το μπαστούνι — ωραίο δείγμα νησιωτικής επιτύμβιας στήλης της κλασικής περιόδου.

Οι πιθαμφορείς: όταν η Τήνος ήταν εργαστήριο του Αιγαίου

Το πιο δικό της κεφάλαιο, όμως, το γράφει η Τήνος με πηλό. Στο δεύτερο μισό του 8ου και σε όλον τον 7ο αι. π.Χ. το νησί παράγει τα μνημειώδη σε διαστάσεις αγγεία που είναι γνωστά ως πιθαμφορείς, με ανάγλυφο διάκοσμο. Μεγάλος αριθμός τους βρέθηκε στο Θεσμοφόριο, αναδεικνύοντας το Ξώμπουργο ως το βασικό κέντρο παραγωγής αυτής της κατηγορίας κεραμικής.

Το εργαστήριο της Τήνου, από τα σημαντικότερα στο Αιγαίο, αποτέλεσε το επίκεντρο για τη διάδοση αυτών των προϊόντων σε άλλα νησιά των Κυκλάδων αλλά και πιο μακριά, όπως στην Αττική, τη Βοιωτία και την Εύβοια.

Ήδη από τον 8ο αι. π.Χ. στα αγγεία εμφανίζονται άνθρωποι, ζώα — άλογα, κατσίκια — και μειξογενή μυθικά όντα, Κένταυροι. Τον 7ο αι. π.Χ. η τηνιακή ανάγλυφη κεραμική στρέφεται στη διήγηση: μυθολογικά και επικά θέματα, πολλά από τα οποία κάνουν εδώ την πρώτη τους εμφάνιση στον ελλαδικό χώρο.

Σε τέσσερα από αυτά τα αγγεία κρύβονται μερικές από τις παλαιότερες γνωστές εικόνες της ελληνικής μυθολογίας:

• Ο πιθαμφορέας της «Γέννησης» — πιθανόν η πρωιμότερη γνωστή απεικόνιση της γέννησης της Αθηνάς από το κεφάλι του Δία.
• Η «Μεγάλη Θεά της Φύσης» («Πότνια Θηρών») — η προστάτιδα θεά των γυναικών και των άγριων ζώων.
• Ο Θησέας και ο Μινώταυρος — σε τμήμα από τον λαιμό ανάγλυφου πιθαμφορέα, ίσως η παλαιότερη παράσταση του ήρωα. Στα τηνιακά αγγεία ο Μινώταυρος αποδίδεται με σώμα ταύρου και ανθρώπινο κερασφόρο κεφάλι.
• Ο πιθαμφορέας του «Χορού» — θεωρείται ότι εικονίζει τον Θησέα με την Αριάδνη και, πιθανόν, τον τελετουργικό χορό, τον γέρανο, που χόρεψαν οι επτά νέοι και οι επτά νέες τους οποίους έσωσε ο ήρωας.

Σε θραύσματα ενός ακόμη μεγάλου πιθαμφορέα απεικονίζεται η άλωση της Τροίας: ο Δούρειος Ίππος, η τελευταία μάχη μέσα στην πόλη, ο εξανδραποδισμός των αμάχων και τα σώματα των νεκρών που κατασπαράσσουν σαρκοφάγα όρνεα.

Η ανανεωμένη Αίθουσα 2

Η μόνιμη έκθεση του Μουσείου ανανεώθηκε με την αναδιάταξη της Αίθουσας 2. Οι προθήκες της φιλοξενούν ευρήματα από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές θέσεις του νησιού: το Ξώμπουργο, τον Βαρδαλάκο, την αρχαία πόλη της Τήνου, τα Κιόνια, την Αγία Θέκλα, τον Κτικάδο, τον Κάμπο και την Καρδιανή. Πήλινα και γυάλινα αγγεία, κοσμήματα, μεταλλικά αντικείμενα, πήλινα και μαρμάρινα ειδώλια φωτίζουν πτυχές της καθημερινής ζωής, των ταφικών εθίμων και της λατρείας.

Το σημαντικότερο νέο της αναδιάταξης: εντάχθηκαν για πρώτη φορά στη μόνιμη έκθεση τα ευρήματα από τον ασύλητο μυκηναϊκό θολωτό τάφο της Αγίας Θέκλας (13ος-12ος αι. π.Χ.) — έναν από τους μόλις τρεις γνωστούς έως σήμερα μυκηναϊκούς θολωτούς τάφους στις Κυκλάδες.

Ο τάφος ακολουθεί, στη μορφή και τον τρόπο κατασκευής, τα γνωστά πρότυπα της ηπειρωτικής Ελλάδας: κυκλικός σε κάτοψη, στεγασμένος με θόλο, με δρόμο που οδηγούσε στην είσοδο. Χρησιμοποιήθηκε για πολλαπλές ταφές μελών κάποιου τοπικού ηγεμονικού γένους — αυτό υποδηλώνουν ο πλούτος και η ποικιλία των κτερισμάτων.

Η περιήγηση συνεχίζεται με επιλεγμένα ευρήματα κεραμικής της Γεωμετρικής εποχής (10ος-8ος αι. π.Χ.), όταν η Τήνος κατοικείται από Ίωνες. Τα ευρήματα της περιόδου είναι γνωστά από το Ξώμπουργο, τον Κτικάδο, τον Κάμπο και την Καρδιανή και μαρτυρούν σημαντική κατοίκηση στο νησί.

Ξώμπουργο και αρχαία πόλη: πού ζούσε η Τήνος

Η έκθεση ολοκληρώνεται με ευρήματα — σκεύη, κοσμήματα, ειδώλια — από το Ξώμπουργο και την αρχαία πόλη της Τήνου, που καλύπτουν μια μακρά περίοδο, από τον 7ο αι. π.Χ. έως και τον 1ο/2ο αι. μ.Χ.

Η αρχαιολογική έρευνα στις υπώρειες του απόκρημνου βράχου του Ξώμπουργου, με το μεσαιωνικό κάστρο στην κορυφή, έφερε στο φως οχύρωση, ιερά, δημόσια κτήρια και εκτεταμένο νεκροταφείο. Τα ευρήματα δείχνουν ότι το Ξώμπουργο υπήρξε το σημαντικότερο οικιστικό και «πολιτικό» κέντρο της Τήνου για πολλούς αιώνες, από τον 10ο έως τα μέσα περίπου του 4ου αι. π.Χ., οπότε και εγκαταλείφθηκε.

Τότε ακριβώς ιδρύεται η αρχαία πόλη της Τήνου, με τη μετακίνηση του κύριου οικιστικού κέντρου από το Ξώμπουργο στην περιοχή της σημερινής Χώρας. Συνέχισε να κατοικείται τουλάχιστον έως τον 4ο αι. μ.Χ. Τα αρχαιολογικά ευρήματα, μαζί με ιστορικές και επιγραφικές μαρτυρίες, δείχνουν μια πρωτεύουσα — το Άστυ — με οχύρωση, υδραγωγείο, ιερά, δημόσια κτήρια και εκτεταμένα νεκροταφεία.