Το Ξώμπουργο της Τήνου: από τον γεωμετρικό οικισμό στο Κάστρο της Αγίας Ελένης

Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων για τον βράχο που ήταν το κέντρο του νησιού από τον 10ο αι. π.Χ. έως τα μέσα του 4ου — και ξανά, ως κάστρο, έως το 1715.

Ο βράχος που δεσπόζει στη μέση του νησιού ήταν για αιώνες η «πρωτεύουσα» της Τήνου — δύο φορές. Μια ανάρτηση του Θόδωρου Κεφαλωνίτη στη δημόσια ομάδα «Αρχαιολογία – Archaeology» έφερε ξανά στην επιφάνεια το κείμενο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων για το Ξώμπουργο: από τη Γεωμετρική εποχή και το Θεσμοφόριο ως το μεσαιωνικό Κάστρο που κατεδαφίστηκε το 1715.

Γιατί στο βουνό

Το βασικό οικιστικό κέντρο της Τήνου στη Γεωμετρική εποχή (10ος–8ος αι. π.Χ.) δεν βρισκόταν στην ακτή αλλά στην ενδοχώρα, στην ορεινή περιοχή του Ξώμπουργου. Κατά την Εφορεία, η επιλογή μιας θέσης μακριά από τη θάλασσα θεωρείται ότι αντανακλά την ανάγκη προστασίας από την πειρατεία, που κυριαρχεί στο Αιγαίο τους αιώνες μετά την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων (11ος αι. π.Χ.).

Το Ξώμπουργο υπήρξε για χρόνια το επίκεντρο συστηματικής ανασκαφικής έρευνας — αρχικά της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας και στη συνέχεια του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, υπό τη διεύθυνση της καθηγήτριας Νότας Κούρου. Παρέμεινε το σημαντικότερο οικιστικό και «πολιτικό» κέντρο του νησιού έως περίπου τα μέσα του 4ου αι. π.Χ., οπότε εγκαταλείπεται.

Το κυκλώπειο τείχος και το υπαίθριο ιερό

Η ανασκαφή στις υπώρειες του απόκρημνου βράχου, με το μεσαιωνικό κάστρο στην κορυφή, έφερε στο φως σημαντικά λείψανα της Γεωμετρικής περιόδου: μια ισχυρή οχύρωση, που προστάτευε τον οικισμό, με τη μορφή κυκλώπειου τείχους από μεγάλους ογκόλιθους.

Έξω από την πύλη του τείχους αποκαλύφθηκε μικρό υπαίθριο ιερό με πολλές φάσεις, που καλύπτουν όλη τη Γεωμετρική εποχή. Λάκκοι με πυρές, προσφορές στερεών ή υγρών αγαθών (καρποί, λάδι, κρασί, μέλι), σπασμένα αγγεία και υπολείμματα τελετουργικών γευμάτων δείχνουν ταφική λατρεία προς τιμή των προγόνων. Τον 8ο αι. π.Χ. το ιερό οργανώνεται με περιβόλους γύρω από τις πυρές, εσχάρες και λιθόκτιστο έδρανο για τις τελετουργίες. Είναι η περίοδος που εμφανίζεται ο θεσμός της «Πόλης-Κράτους» — και το ιερό αποκτά κοινοτικό χαρακτήρα, με χθόνια λατρεία στην οποία συμμετείχαν όλα τα μέλη της κοινότητας.

Από τη θεά της φύσης στη Δήμητρα: το Θεσμοφόριο

Υπαίθρια λατρεία πιστοποιείται και στο σημείο όπου αργότερα ιδρύθηκε το Θεσμοφόριο. Ξεκίνησε λίγο πριν από τα τέλη του 8ου αι. π.Χ. και ήταν αφιερωμένη στη γυναικεία θεότητα της φύσης και της αναπαραγωγής. Εκεί βρέθηκαν υπαίθριος βωμός («εσχάρα»), λιθόκτιστο έδρανο και αβαθείς λάκκοι όπου στερεώνονταν μεγάλοι πιθαμφορείς με ανάγλυφο διάκοσμο, για τη φύλαξη της ετήσιας προσφοράς των πρώτων καρπών της γης (απαρχές) στη θεότητα.

Στην αρχαϊκή περίοδο (7ος–6ος αι. π.Χ.) ο οικισμός απλώνεται έξω από τη γραμμή της οχύρωσης. Στις αρχές του 7ου αι. π.Χ., πάνω από το ανατολικό τμήμα του γεωμετρικού ιερού, διαμορφώνεται μικρός ναός («ιερός οίκος») για χθόνιες θεότητες της φύσης και της καλλιέργειας. Το κτήριο κοσμούσε πιθανότατα ανάγλυφη πήλινη ζωφόρος με άρμα που σέρνουν φτερωτοί ίπποι και στο οποίο επιβαίνουν δύο γυναικείες μορφές.

Η λατρεία συνεχίζεται τον 7ο και τον 6ο αι. π.Χ., όπως δείχνουν οι πιθαμφορείς που εξακολουθούν να αφιερώνονται — μεγάλα αγγεία με πλούσιες ανάγλυφες παραστάσεις, σε ορισμένες περιπτώσεις μοναδικές για την ιστορία της αρχαίας ελληνικής τέχνης. Αρκετοί από αυτούς εκτίθενται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Τήνου.

Στις αρχές του 5ου αι. π.Χ., την εποχή των Περσικών πολέμων, ο αρχαϊκός οικισμός οχυρώνεται. Την ίδια περίπου περίοδο τη θέση της θεάς της γονιμότητας παίρνει η Δήμητρα, προστάτιδα της γεωργίας. Στον χώρο του παλαιότερου ιερού ιδρύεται, στην κλασική περίοδο, ναόσχημο οικοδόμημα για τη λατρεία της — το «Θεσμοφόριο», έξω από τη δυτική πύλη του τείχους. Ο ναΐσκος του 5ου αι. π.Χ. έχει μικρό κεντρικό δωμάτιο (σηκό), προθάλαμο (πρόναο) και δάπεδο στρωμένο με βότσαλα. Τον 4ο αι. π.Χ. αποκτά προσκτίσματα για τη διανυκτέρευση των γυναικών, η παρουσία των οποίων ήταν αναγκαία για την τέλεση των «Θεσμοφορίων».

Το «Κτήριο Ε»: Ανδρείον ή Πρυτανείον;

Ιδιαίτερη σημασία έχει το «Κτήριο Ε», έξω από τα τείχη του γεωμετρικού οικισμού, με μία αρχαϊκή και μία κλασική οικοδομική φάση. Ευρήματα όπως ένα ακέραιο χάλκινο δικαστικό πινάκιο, άλλα ενεπίγραφα μεταλλικά αντικείμενα και εισηγμένα αγγεία εξαιρετικής ποιότητας (αρχαϊκά κορινθιακά και κλασικά αττικά) υποδεικνύουν ότι πιθανότατα πρόκειται για δημόσιο κτήριο — «Ανδρείον» ή «Πρυτανείον».

Το νεκροταφείο στον Βαρδαλάκο

Στην ανατολική πλευρά του Ξώμπουργου, λίγο χαμηλότερα από τη μονή της Ιεράς Καρδίας, στη θέση «Βαρδαλάκος», βρίσκεται το μόνο γνωστό μέχρι σήμερα νεκροταφείο του αρχαίου οικισμού. Χρησιμοποιήθηκε πιθανότατα από την αρχαϊκή εποχή, με κύρια ακμή τον 5ο και τον 4ο αι. π.Χ. Περιλαμβάνει απλούς τάφους μεγάλης τυπολογικής ποικιλίας (σαρκοφάγους, εγχυτρισμούς, κιβωτιόσχημους, κεραμοσκεπείς) αλλά και περιβόλους για οικογενειακές ταφές. Ενδιαφέρον έχουν κτιστές κατασκευές για τελετουργίες προς τιμήν των νεκρών, πάνω στις οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις στήνονταν μαρμάρινα μνημεία, όπως στήλες και επιτάφιοι ναΐσκοι.

Το μεσαιωνικό Κάστρο

Στη βυζαντινή περίοδο το κύριο οικιστικό κέντρο του νησιού μεταφέρθηκε από τη σημερινή Χώρα στους πρόποδες του λόφου, στην περιοχή του σημερινού χωριού Ξινάρα. Ο λόφος, που ονομαζόταν «Κάστρο», οχυρώθηκε για πρώτη φορά στη βραχώδη κορυφή του την εποχή της αραβικής εισβολής (β΄ μισό του 7ου αι.), σύμφωνα με τον Δημήτρη Αθανασούλη και την κεραμική των πρόσφατων ερευνών που μελέτησε η Α. Γιαγκάκη.

Οι ανασκαφικές εργασίες της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων σε συνεργασία με το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, στο πλαίσιο του προγράμματος «Βυζαντινή και Λατινοκρατούμενη Τήνος: Παλαιά και νέα αρχαιολογικά δεδομένα», επικεντρώνονται στο παλαιότερο τμήμα του κάστρου, την ακρόπολη: τον βράχο της κορυφής και το βορειοανατολικό ορθογώνιο πλάτωμα, που περικλείεται από ισχυρό περίβολο με έναν πεντάπλευρο οξύληκτο πύργο στο μέσον. Σύμφωνα με την «Έκθεση για το νησί και την πόλη της Τήνου» του Pompeo Ferrari, ευγενή από την Piacenza, ο πύργος αυτός ήταν γνωστός ως «Πύργος του Αγίου Γεωργίου». Ο επόμενος μεσαιωνικός ορίζοντας με έντονη παρουσία, τουλάχιστον με βάση την κεραμική, τοποθετείται στα τέλη του 12ου ή στις αρχές του 13ου αι.

Από τους Ghisi στους Βενετούς

Το 1207, όταν την Τήνο κατέλαβαν οι αδελφοί Ανδρέας και Ιερεμίας Ghisi, χτίστηκε φρούριο που ονομάστηκε «Κάστρο της Αγίας Ελένης», από τον ομώνυμο ναό που προϋπήρχε στην κορυφή. Την περίοδο αυτή (1207–1390) διαδέχθηκε η βενετοκρατία (1390–1715), με ενδιάμεσο τη σύντομη κατάληψη του νησιού από τον Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα το 1538, μετά από πειρατικές επιδρομές.

Όταν οι Βενετοί το ανακατέλαβαν, το φρούριο ενισχύθηκε και η πόλη οργανώθηκε σε τρία μέρη:

• το ατείχιστο προάστιο (Borgo), με λιγοστά σπίτια και τουλάχιστον δύο ναούς·
• την κυρίως πόλη (habitado), με 500 έως 677 σπίτια κατά εποχές, σύμφωνα με τις πηγές, και αρκετούς ναούς·
• το οχυρό κάστρο στο ανώτερο τμήμα του λόφου.

Η βορειοανατολική–νοτιοανατολική πλευρά του βράχου ήταν φυσικά οχυρωμένη· τα τείχη χτίστηκαν στη βορειοδυτική–νοτιοδυτική πλευρά, στην πλαγιά όπου απλωνόταν η πόλη. Τα περίπου 600 μέτρα τείχους περιλάμβαναν έναν ψηλό πύργο, έναν ημικυκλικό προμαχώνα —τη «Mezzaluna»—, τον κεντρικό προμαχώνα, έναν ψηλό τετράγωνο πύργο («La Punta») και τη δευτερεύουσα πύλη.

Το τέλος του 1715

Για τον 17ο αι. τα ίχνη που έχουν βρεθεί είναι ελάχιστα. Οι πηγές αναφέρουν ότι στο Ξώμπουργο ζούσαν συνολικά λιγότεροι από 1.000 κάτοικοι και ότι στο άνω μέρος του κάστρου βρίσκονταν ελάχιστοι στρατιώτες. Μετά την οριστική κατάληψη του νησιού από τους Τούρκους το 1715, το φρούριο καταστράφηκε ολοσχερώς — τείχη και κτήρια — ώστε να μην μπορεί να ξαναχρησιμοποιηθεί σε περίπτωση ανακατάληψης.

Το προσκύνημα της Ιεράς Καρδιάς

Στα ριζά του βράχου βρίσκεται σήμερα ο ναός της Ιεράς Καρδίας του Ιησού, από τα μεγαλύτερα προσκυνήματα της Καθολικής Εκκλησίας στην Ελλάδα· από εκεί ξεκινά και το μονοπάτι για την κορυφή. Την ιστορία του καταγράφει ο Μάνθος Βίλλας, σε κείμενο που μοιράστηκε κάτω από την ανάρτησή μας:

• 1661: οι Ιησουίτες (πρώτος ο π. Μιχ. Αλβερτίνης) εγκαθίστανται στο Εξώμβουργο· ο επίσκοπος τους παραχωρεί μέσα στο φρούριο τον ναό του Αγίου Ιωάννη Βαπτιστή και κατοικία, έως το 1715.
• 1715: με την ανατίναξη του φρουρίου χάνονται και οι εκκλησίες του, ανάμεσά τους ο Μητροπολιτικός ναός της Σοφίας του Θεού.
• 1722: παραχωρείται στους Ιησουίτες ο μικρός ναός της Αγίας Αικατερίνης, έξω από το φρούριο· μέσα σε μια δεκαετία χτίζουν μεγαλύτερη εκκλησία, πάλι στο όνομα της Σοφίας του Θεού, που γιόρταζε στις 14 Σεπτεμβρίου.
• 1837–1846: οι Ιησουίτες μετακομίζουν στα Λουτρά και ο ναός εγκαταλείπεται.
• 1893–1897: με τον π. Αλοΐσιο Δέστρο ο ναός επισκευάζεται και μετονομάζεται σε Ιερά Καρδιά του Ιησού· ο παλιός ναός της Αγίας Σοφίας, με τον ιδιόρρυθμο τρούλο του, σώζεται ενσωματωμένος πάνω από το σκευοφυλάκιο.
• 1900: ο π. Δέστρο στήνει στην κορυφή του βουνού τον μεγάλο μαρμάρινο Σταυρό, για τον νέο αιώνα.
• 1920–1941: νέα εγκατάλειψη και πρόχειρη ανακαίνιση το 1941 με τον π. Δομήνικο Βουτσίνο· από τότε η θεία λειτουργία τελείται τακτικά κάθε πρώτη Παρασκευή.

Ο ναός είναι τρίκλιτος και θολωτός, με κιονοστοιχίες· στο κεντρικό μαρμάρινο ιερό δεσπόζει το άγαλμα του Ιησού με την Ιερά Καρδιά, ενώ τα δύο πλαϊνά αλτάρια τιμώνται στο όνομα της Αγίας Μαργαρίτας Αλακόκ και του Αγίου Αλοΐσιου. Η γιορτή της Ιεράς Καρδιάς πέφτει την τρίτη Παρασκευή μετά την Πεντηκοστή.