Ο Όθωνας και η Αμαλία του Νικηφόρου Λύτρα «μετακομίζουν» στην Εθνική Πινακοθήκη — για τη μεγάλη έκθεση του Τήνιου ζωγράφου τον Δεκέμβριο

Δύο πορτρέτα ύψους 2,60 μέτρων, που ο Πυργιώτης ζωγράφος παρέδωσε στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία το 1892 και το 1893, αφήνουν το Ψυχικό για τουλάχιστον είκοσι χρόνια. Για τα κάδρα τους είχε φροντίσει, από το Μόναχο, ένας άλλος Τήνιος: ο Νικόλαος Γύζης.

Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία παραχωρεί στην Εθνική Πινακοθήκη – Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου τα δύο μνημειακά, ολόσωμα πορτρέτα του βασιλιά Όθωνα και της βασίλισσας Αμαλίας, έργα του Νικηφόρου Λύτρα. Θα τα δει πρώτη φορά το κοινό στη νέα τους στέγη τον Δεκέμβριο του 2026, στη μεγάλη αναδρομική έκθεση που ετοιμάζει η Πινακοθήκη για τον ζωγράφο από τον Πύργο.

Η παράδοση και παραλαβή έγινε στην ιστορική αίθουσα συνεδριάσεων της Φιλεκπαιδευτικής, στην οδό Κοκκώνη στο Παλαιό Ψυχικό, όπου τα δύο έργα κρέμονταν επί δεκαετίες. Παρόντες ήταν ο πρόεδρος της Εταιρείας, καθηγητής Γεώργιος Μπαμπινιώτης, και η γενική διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, Συραγώ Τσιάρα. Η παραχώρηση γίνεται με σύμβαση χρησιδανείου για είκοσι χρόνια, που μπορεί να επεκταθεί. Την απόφαση πήρε ομόφωνα το Διοικητικό Συμβούλιο της Εταιρείας, στο πλαίσιο των 190 χρόνων των Αρσακείων Σχολείων.

Στιγμιότυπα από την τελετή, με τα δύο πορτρέτα, μοιράστηκε η ίδια η Εθνική Πινακοθήκη:

Μια παραγγελία του 1891

Η ιστορία των δύο έργων είναι καταγραμμένη στα πρακτικά του Διοικητικού Συμβουλίου της Φιλεκπαιδευτικής. Η Εταιρεία είχε ιδρυθεί το 1836 με την υποστήριξη του Όθωνα, ενώ η Αμαλία είχε στενή σχέση με τα Αρσάκεια και την εκπαίδευση των κοριτσιών. Τα πορτρέτα παραγγέλθηκαν ως τιμή προς τους δύο «προστάτες», πολύ μετά τον θάνατό τους.

Τα κάδρα, από τον Γύζη

Μια λεπτομέρεια που αφορά διπλά την Τήνο: ο Λύτρας ζήτησε από τον φίλο και συνάδελφό του Νικόλαο Γύζη, που ζούσε στο Μόναχο, να φροντίσει για τα πλαίσια των δύο έργων. Το έμαθε η Φιλεκπαιδευτική το 1979, όταν η Εθνική Πινακοθήκη της έστειλε φωτοτυπία της σχετικής επιστολής του Γύζη προς τον Λύτρα. Για τον Γύζη και τον πίνακά του «Θρήνος στο σπίτι του δασοφύλακα» γράψαμε εδώ.

Τρίτη φορά έξω από τη Φιλεκπαιδευτική

Σε περίπου 135 χρόνια, τα δύο πορτρέτα είχαν φύγει από τη Φιλεκπαιδευτική μόλις δύο φορές, και για λίγους μήνες: το φθινόπωρο του 1948, για μια πανελλήνια καλλιτεχνική έκθεση στο Ζάππειο, και την άνοιξη του 2000, για την έκθεση «Αθήνα–Μόναχο: Τέχνη και Πολιτισμός στη Νέα Ελλάδα» της Εθνικής Πινακοθήκης. Αυτή τη φορά η απουσία τους μετριέται σε δεκαετίες.

Τι βλέπει κανείς στα δύο έργα

Ο Λύτρας ζωγράφισε τους δύο βασιλείς σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά την έξωσή τους, με ελληνικές ενδυμασίες, μέσα σε ένα ανοιχτό τοπίο με αναφορές στην κλασική αρχιτεκτονική. Το λευκό, από τα πιο δύσκολα χρώματα, κυριαρχεί, με το γκρίζο και μικρές κόκκινες πινελιές. Η Αμαλία φορά την ενδυμασία που η ίδια καθιέρωσε για τις Ελληνίδες και έμεινε γνωστή ως «στολή Αμαλίας».

Η Συραγώ Τσιάρα, μιλώντας στην τελετή, είπε ότι τέτοια έργα δείχνουν έναν Λύτρα πέρα από την εικόνα του ακαδημαϊκού ζωγράφου της Σχολής του Μονάχου, έναν καλλιτέχνη που, όπως είπε, «οδήγησε τη ζωγραφική στα όρια του ιμπρεσιονισμού».

Η έκθεση του Δεκεμβρίου

Τη μεγάλη αναδρομική έκθεση επιμελείται η ιστορικός τέχνης Μαρία Κατσανάκη. Όπως είχαμε γράψει εδώ, η Εθνική Πινακοθήκη ετοιμάζεται να παρουσιάσει για πρώτη φορά μαζί το μεγαλύτερο μέρος του έργου του Λύτρα, με περίπου 400 πίνακες και σχέδια. Ο Όθωνας και η Αμαλία από το Ψυχικό θα είναι ανάμεσά τους.

Έναν αιώνα και κάτι από τότε που τα ζωγράφισε ο Πυργιώτης, τα δύο πορτρέτα περνούν από μια αίθουσα συνεδριάσεων στο ευρύ κοινό.