Ο «αθλητής» του Ξωμπούργου: από το χώμα του αρχαίου νεκροταφείου στην αίθουσα του Αρχαιολογικού Μουσείου Τήνου

Ένας γυμνός, γενειοφόρος άνδρας κρατά τη στλεγγίδα του. Στα πόδια του, ένα μικρό παιδί με ένα πουλί στα χέρια. Σχεδόν δυόμισι χιλιάδες χρόνια έμενε θαμμένος μπρούμυτα στις πλαγιές του Ξωμπούργου, ώσπου το καλοκαίρι του 2019 βγήκε ξανά στο φως.

Η επιτύμβια στήλη του «αθλητή» λογαριάζεται σήμερα ένα από τα ωραιότερα δείγματα κλασικής γλυπτικής στις Κυκλάδες. Και όλα δείχνουν ότι τη σμίλεψε Τήνιος γλύπτης, σε τηνιακό μάρμαρο.

Η πόλη στον βράχο

Το Ξώμπουργο δεν ήταν πάντα ο έρημος βράχος που βλέπουμε σήμερα πάνω από τα χωριά. Λίγο πριν από το 1000 π.Χ. χτίστηκε εκεί ένας οχυρωμένος οικισμός-καταφύγιο, κλεισμένος μέσα σε κυκλώπειο τείχος. Με τα χρόνια μεγάλωσε, απλώθηκε στη νότια πλαγιά και έγινε ο σημαντικότερος οικισμός του νησιού, το οικονομικό και πολιτικό του κέντρο. Εγκαταλείφθηκε στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ.

Οι κάτοικοί του έθαβαν τους νεκρούς τους στις νοτιοανατολικές υπώρειες του λόφου, στη θέση Βαρδαλάκος. Εκεί ανασκάπτει το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με διευθύντρια την ομότιμη καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας Νότα Κούρου.

Δύο άνδηρα και ένας ταφικός δρόμος

Το νεκροταφείο των κλασικών χρόνων απλώνεται σε δύο διαδοχικά άνδηρα, δεξιά και αριστερά από έναν ταφικό δρόμο που ανέβαινε προς την πόλη. Στο κάτω άνδηρο οι τάφοι είναι κυρίως κεραμοσκεπείς, δηλαδή σκεπασμένοι με κεραμίδια. Υπάρχουν όμως και κιβωτιόσχημοι τάφοι, δύο σαρκοφάγοι, η μία πήλινη και η άλλη λίθινη, και αρκετοί εγχυτρισμοί, ταφές μέσα σε αγγεία, κυρίως για βρέφη. Ανάμεσα στους τάφους βρέθηκαν και πυρές από καύσεις νεκρών.

Τα κτερίσματα ήταν λίγα, συνήθως αγγεία που έρχονταν από την Αττική, και οι τάφοι σημαδεύονταν με απλές, ακατέργαστες πέτρες. Στο πάνω άνδηρο, κατά μήκος του δρόμου, η εικόνα αλλάζει: εκεί υψώνονταν κτιστές, πολυτελείς κατασκευές που στήριζαν ταφικά μνημεία. Από αυτόν τον κόσμο προέρχονται οι στήλες.

Μπρούμυτα, στο στρώμα της καταστροφής

Μερικές επιτύμβιες στήλες είχαν βρεθεί στην περιοχή και παλιότερα. Το 2019 όμως βγήκε για πρώτη φορά μέσα στο ίδιο το νεκροταφείο ένας σημαντικός αριθμός τους, πρωτότυπα έργα των κλασικών χρόνων, κάποια με ανάγλυφα εξαιρετικής τέχνης. Όλες βρέθηκαν σε ένα στρώμα καταστροφής του 4ου αιώνα π.Χ., σπασμένες και πεταμένες με την κύρια όψη προς τα κάτω.

Ανάμεσά τους, η στήλη του γενειοφόρου άνδρα. Το κεφάλι του δεν ήταν στη θέση του: βρέθηκε λίγο πιο πέρα, μέσα στο ίδιο στρώμα, με το πρόσωπο να ξεπροβάλλει από το χώμα. Στην ίδια ανασκαφή βγήκε και το κάτω μέρος μιας παλιότερης στήλης, από τα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., με έναν γυμνό νέο.

Ο αθλητής και το παιδί με το πουλί

Ο άνδρας είναι γυμνός και γενειοφόρος. Στο αριστερό χέρι κρατά στλεγγίδα, το μεταλλικό εργαλείο με το οποίο οι αθλητές έξυναν από το σώμα τους το λάδι και τη σκόνη μετά την άσκηση. Γι’ αυτό το Υπουργείο Πολιτισμού τον αναγνωρίζει ως αθλητή, και πιο συγκεκριμένα ως παλαιστρίτη, άνθρωπο της παλαίστρας.

Δίπλα του στέκεται μια μικρή παιδική μορφή που κρατά ένα πουλί. Το θέμα «αθλητής με παιδί» είναι συνηθισμένο στην κλασική γλυπτική, και τον ρόλο του παιδιού οι μελετητές τον έχουν ερμηνεύσει με διάφορους τρόπους, για παράδειγμα ως υπηρέτη του αθλητή. Το πρώτο δελτίο, το 2019, μιλούσε για «αφηρωισμένο» άνδρα με τον δούλο του. Το πουλί συνδέεται με ένα γνώριμο μοτίβο των επιτύμβιων μνημείων: την ψυχή που φεύγει.

Τηνιακό μάρμαρο, Τήνιος γλύπτης

Το μάρμαρο της στήλης είναι ντόπιο. Γι’ αυτό το Υπουργείο θεωρεί πιθανό ότι τη δούλεψε Τήνιος γλύπτης, και μάλιστα πολύ καλός. Το εύρημα δίνει έτσι πολύτιμες πληροφορίες για την κλασική γλυπτική του νησιού, και το Υπουργείο το είδε από την αρχή σαν έναν κρίκο ανάμεσα στην αρχαία γλυπτική και στη μαρμαροτεχνική παράδοση που ακολούθησε στην Τήνο.

Στη θέση του στο Μουσείο

Μετά τις εργασίες συντήρησης, η στήλη στερεώθηκε σε βάση και το φθινόπωρο του 2020 εντάχθηκε στη μόνιμη έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου Τήνου, στο τμήμα των ταφικών μνημείων της αίθουσας των γλυπτών.

Την ανασκαφή στήριξαν η Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής και η ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ. Ο «αθλητής» στέκει πια λίγα χιλιόμετρα μακριά από το σημείο όπου τον έθαψαν, στην ίδια αίθουσα με άλλα έργα από τα νεκροταφεία της αρχαίας Τήνου.

Το Ξώμπουργο είναι ένας από τους σταθμούς στο αφιέρωμά μας η αρχαία Τήνος σε πέντε σταθμούς.