Βγήκαν τα σαλιγκάρια, έρχονται τα χόρτα: με τη βροχή του Σαββάτου ξυπνά η ύπαιθρος της Τήνου — αν δεν μας προλάβουν τα ανεπιτήρητα κατσίκια

Αρχείο Tinos Live TV

Σταμναγκάθια στα βράχια, ραδίκια στις άκρες των χωραφιών, τα χόρτα του τόπου στις πεζούλες: η βροχή που έρχεται απόψε και αύριο, Σάββατο, ανοίγει την εποχή που περιμένει όλο τον χρόνο η τηνιακή κουζίνα. Πρώτος όμως στο «τραπέζι» της φύσης φτάνει συχνά όχι ο άνθρωπος, αλλά τα κατσίκια που βόσκουν χωρίς επιτήρηση.

Τα πρώτα σημάδια φάνηκαν ήδη. Με τη βροχή της Τρίτης, στις ξερολιθιές και στα υγρά πεζούλια βγήκαν τα σαλιγκάρια. Κι όποιος ξέρει την ύπαιθρο της Τήνου ξέρει τι ακολουθεί: λίγες μέρες ακόμη νερό και το χώμα, που ως χθες ήταν σκόνη, γεμίζει πράσινο.

Η βροχή που ξυπνά τα χωράφια

Μετά από ένα ξερό καλοκαίρι και εβδομάδες βοριά, οι πρώτες βροχές του Οκτωβρίου έπεσαν πάνω σε ένα νησί διψασμένο. Από απόψε ο καιρός φέρνει ξανά νερό, που θα κρατήσει και το Σάββατο. Την Κυριακή, με την ηρεμία, η ύπαιθρος θα έχει πια αρχίσει να αλλάζει χρώμα.

Είναι η εποχή που οι παλιοί έπαιρναν το μαχαιράκι και τη σακούλα και έβγαιναν στα χωράφια. Δεν χρειαζόταν να πάνε μακριά: στις άκρες των δρόμων, στις πεζούλες, ανάμεσα στις πέτρες, η γη έδινε μόνη της.

Σταμναγκάθια, ραδίκια και τα χόρτα του τόπου

Πρώτα πετάνε φύλλα τα σταμναγκάθια, οι «αλιφόνες», όπως τα λένε στην τοπική διάλεκτο. Είναι οι αγκαθωτοί θάμνοι που μένουν όλο το καλοκαίρι γκρίζοι και ξεροί πάνω στα βράχια, κοντά στη θάλασσα, και με το πρώτο νερό βγάζουν από μέσα τους τρυφερή πράσινη ροζέτα. Ακολουθούν τα ραδίκια, στις άκρες των χωραφιών και στα αναχώματα. Και μαζί τους όλα τα τηνιακά χόρτα, με τα ονόματα που ξέρει κάθε χωριό και κάθε σπίτι, και που οι μεγαλύτεροι τα ξεχωρίζουν με μια ματιά.

Βραστά με λάδι και λεμόνι, σε πίτα, με όσπρια ή δίπλα σε ένα ψάρι, τα χόρτα είναι από τα πιο τίμια πιάτα της Τήνου. Κοστίζουν μόνο τον κόπο του μαζέματος και έχουν τη γεύση της χρονιάς.

Υγεία στο πιάτο: «φάρμακο» τα έλεγαν οι παλιοί

Οι παλιοί δεν τα έτρωγαν μόνο από ανάγκη. Τα άγρια χόρτα, και πρώτα απ’ όλα ο αλιφόνας, το σταμναγκάθι, τα έλεγαν «φάρμακο». Και δεν είχαν άδικο: είναι από τις πιο θρεπτικές τροφές της μεσογειακής διατροφής, με βιταμίνες, μέταλλα, φυτικές ίνες και αντιοξειδωτικά, και σχεδόν καθόλου θερμίδες. Η πίκρα τους, που θέλει λίγο να τη συνηθίσεις, είναι κατά τη λαϊκή παράδοση το «καλό» τους: χωνευτικά, δυναμωτικά, ελαφριά στο στομάχι. Με λίγο λάδι από το καινούργιο λάδι της χρονιάς και ένα λεμόνι, γίνονται ένα πιάτο που κάνει καλό και στον οργανισμό και στην ψυχή.

Τα σαλιγκάρια βγήκαν πρώτα

Πιο γρήγορα από τα χόρτα αντιδρούν τα σαλιγκάρια. Αρκεί μια βραδιά υγρασία και βγαίνουν από τις σχισμές των τοίχων και τα ριζά των θάμνων. Για πολλά σπίτια της Τήνου, το μάζεμα στις ξερολιθιές μετά τη βροχή είναι παράδοση που περνά από γενιά σε γενιά, και το σαλιγκάρι στην κατσαρόλα είναι ένα ακόμη δώρο της εποχής.

Ο πρώτος «μαζευτής» δεν είναι πια ο άνθρωπος

Υπάρχει όμως κι ένας άλλος, πιο γρήγορος, που περιμένει τα πρώτα φύλλα: τα κατσίκια που κυκλοφορούν χωρίς επιτήρηση. Σε πολλές πλαγιές του νησιού τα κοπάδια ανεβαίνουν ελεύθερα στις πεζούλες και πηδούν τις ξερολιθιές. Όπου πεταχτεί κάτι τρυφερό, το τρώνε ως τη ρίζα, πριν προλάβει να μεγαλώσει.

Όσα είδαμε τον Σεπτέμβριο στις αναβαθμίδες ήταν χαρακτηριστικά: θάμνοι κουρεμένοι ως το ξύλο, χώμα σκαμμένο γύρω από τις ρίζες, βάσεις από ξερολιθιές που υποχωρούν. Το οδοιπορικό μας στις αναβαθμίδες με τα ανεπιτήρητα κατσίκια έδειξε τι αφήνουν πίσω τους μέσα στο καλοκαίρι. Τώρα, με τη βροχή, θα κριθεί αν τα καινούργια φύλλα θα προλάβουν να μεγαλώσουν.

Το ζήτημα δεν είναι η κτηνοτροφία της Τήνου, που είναι κομμάτι της ζωής και της ταυτότητας του νησιού. Είναι τα ζώα που μένουν χωρίς βοσκό και χωρίς περίφραξη. Μαζί με τα χόρτα χάνεται η ευκαιρία της βλάστησης να ξαναπιάσει μετά το καλοκαίρι. Πατημένες από τα ζώα, οι ξερολιθιές γκρεμίζονται, και τα χωράφια δεν «πιάνουν».

Η βροχή κάνει το δικό της.
Το ερώτημα είναι ποιος θα προλάβει πρώτος τα χόρτα.