Λουμίνια, φυτιλάκια — στην Τήνο «φουφουλιά»: το φρύγανο του βουνού που άναβε το καντήλι χωρίς καπνό

Πηγή: δημόσια ανάρτηση στο Facebook

Πριν από τα φυτίλια του μπακάλικου, το καντήλι του σπιτιού έκαιγε με ένα μικρό δώρο της φύσης: τους ξερούς κάλυκες ενός ταπεινού φρυγάνου.

«Γνωρίζετε τα φυτιλάκια του βουνού που χρησιμοποιούνται ως φυσικά λουμινάκια για το καντήλι;» Με αυτή την ερώτηση, μια ανάρτηση σε ομάδα του Facebook με θύμησες από τα παλιά ξύπνησε μνήμες σε πολλούς. Κάποιοι τα θυμούνται από τη γιαγιά τους. Άλλοι τα μαζεύουν ακόμη και σήμερα.

Ποιο είναι το φυτό

Είναι η Ballota acetabulosa, ένα πολυετές φρύγανο της οικογένειας των χειλανθών, που φτάνει τα 60 εκατοστά. Έχει χνουδωτά, γκριζοπράσινα φύλλα σε σχήμα καρδιάς και κάλυκες που ανοίγουν σαν μικρά χωνάκια. Φυτρώνει σε πετρώδεις πλαγιές και στη βάση των τοίχων, και αντέχει στην ξηρασία. Είναι φυτό ενδημικό της Ελλάδας και των απέναντι μικρασιατικών ακτών.

Κάθε τόπος το λέει αλλιώς: λουμίνια, φυτιλάκια, λυχναράκια, καντηλαναύτρα. Στην Αίγινα «φάσσα», στη Σύρο «φαρφαλιά», στην Αττική «μαυρομάργο». Και στην Τήνο, σύμφωνα με τις καταγραφές των τοπικών ονομασιών, «φουφουλιά».

Πώς γινόταν

Τα μάζευαν στο τέλος του καλοκαιριού, συνήθως τον Αύγουστο, όταν οι κάλυκες είχαν ξεραθεί πάνω στο φυτό. Από τη μέση του κάθε κάλυκα έβγαζαν το σποράκι, για να μη «σκάει» όταν καίγεται. Ύστερα το έβαζαν στο φελλουδάκι, πάνω στο λάδι, και το άναβαν από τη μυτούλα.

Σε κάποια νησιά, όπως στη Λήμνο, έβαζαν τους κάλυκες ανά δύο, ανάποδα. Η φλόγα έμενε αναμμένη όλη τη νύχτα, μπροστά στο εικόνισμα του σπιτιού ή στο καντήλι της εκκλησίας, και δεν μαύριζε ούτε το τζάμι ούτε τον τοίχο.

Σήμερα τα λουμίνια τα βρίσκει κανείς και σε βοτανοπωλεία. Πολλοί, όμως, προτιμούν ακόμα να τα μαζεύουν οι ίδιοι, από τα ίδια σημεία που ήξεραν οι γονείς τους.

Εσείς πώς τα λέγατε στο χωριό σας; Τα θυμάστε στο καντήλι του σπιτιού;