Ένα βυζαντινό κάστρο του 7ου αιώνα, η αρχαιότερη εκκλησία του νησιού κι ένα «εμπορικό κέντρο» δίπλα στο αρχαίο νεκροταφείο: τι νέο έχει να μας πει το Ξώμπουργο

Πάνω στον βράχο που βλέπουμε κάθε μέρα από τα χωριά, και λίγο πιο κάτω, ανάμεσα στην Κώμη και στο Κλείσμα, οι αρχαιολόγοι συνεχίζουν να διαβάζουν σελίδες της Τήνου που δεν είχαν ακόμη γραφτεί. Το 2026 είναι χρονιά μελέτης: ό,τι βγήκε από το χώμα το 2024 και το 2025 περνά πια από τα εργαστήρια.

Το Ξώμπουργο το ξέρουμε ως το κάστρο της Βενετοκρατίας και ως τον τόπο του κλασικού νεκροταφείου με τις επιτύμβιες στήλες. Οι έρευνες των τελευταίων χρόνων δείχνουν ότι η ιστορία του είναι πολύ πιο μεγάλη, και ότι κάθε νέα ανασκαφική περίοδος προσθέτει κάτι.

Νέα χρηματοδότηση για τη «Βυζαντινή Τήνο»

Τον Μάρτιο, το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών ανακοίνωσε ότι η Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής ενισχύει και για το 2026, με 8.000 ευρώ, το ερευνητικό πρόγραμμα «Βυζαντινή και Λατινοκρατούμενη Τήνος: Παλαιά και νέα αρχαιολογικά δεδομένα».

Το πρόγραμμα το τρέχουν μαζί το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του ΕΙΕ και η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων. Το διευθύνει ο Δρ Δημήτρης Αθανασούλης, προϊστάμενος της Εφορείας, και το συνδιευθύνει η Δρ Αναστασία Γιαγκάκη, Διευθύντρια Ερευνών στο ΙΙΕ/ΕΙΕ. Αντικείμενό του είναι η Τήνος από τον 4ο αιώνα ως τις αρχές του 18ου: η βυζαντινή εποχή και τα χρόνια της λατινικής κυριαρχίας.

Φέτος το βάρος πέφτει στη μελέτη και την τεκμηρίωση του υλικού από τις ανασκαφές του 2024 και του 2025 σε δύο θέσεις, στο κάστρο του Ξωμπούργου και γύρω από την Αγία Αναστασία στα «Ρέντια», καθώς και σε αναλύσεις επιλεγμένων ευρημάτων.

Από τους βράχους του Ξωμπούργου, το βλέμμα φτάνει ως τη θάλασσα και τα γύρω νησιά.

Ένα βυζαντινό κάστρο πριν από το βενετικό

Όσα έχουν παρουσιάσει ως τώρα οι ερευνητές αλλάζουν την εικόνα του κάστρου. Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά αποτελέσματα, που παρουσιάστηκαν στο ΕΙΕ τον Μάρτιο του 2024, η ακρόπολη στην κορυφή φαίνεται ότι λειτουργούσε ήδη ως βυζαντινό φρούριο από τον 7ο αιώνα. Ήταν μια υπόθεση που υπήρχε, αλλά δεν είχε αποδειχθεί. Οι Βενετοί αργότερα ξαναχρησιμοποίησαν το οχυρό και πρόσθεσαν τη δική τους τοιχοποιία, με μικρότερες πέτρες από τη βυζαντινή.

Σε αντίθεση με τα παραθαλάσσια κάστρα της Νάξου, της Πάρου ή της Μυκόνου, το Ξώμπουργο είναι χτισμένο στην ενδοχώρα. Ο ρόλος του, όπως εξήγησε ο Δ. Αθανασούλης, ήταν να προστατεύει την αγροτική παραγωγή, να επιβλέπει το νησί και τους θαλάσσιους δρόμους γύρω του και να δίνει καταφύγιο στους κατοίκους στον κίνδυνο. Είχε τονίσει επίσης ότι είναι η πρώτη φορά που γίνεται στην Τήνο συστηματική αρχαιολογική έρευνα για τον Μεσαίωνα.

Η μελέτη της κεραμικής δείχνει ακόμη ότι το λιμάνι της Χώρας συνέχισε να λειτουργεί από τα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια ως τον 8ο αιώνα. Η Τήνος, δηλαδή, κράτησε ένα σημαντικό αγκυροβόλιο και στα πρώτα χρόνια του Μεσαίωνα.

Η βασιλική κάτω από την Αγία Αναστασία

Στην ενδοχώρα, ανάμεσα στους οικισμούς της Κώμης και του Κάτω Κλείσματος, στη θέση «Ρέντια», σώζονται σε αρκετό ύψος τα λείψανα μιας πρωτοβυζαντινής βασιλικής, μήκους περίπου 19,40 και πλάτους 14,40 μέτρων. Πάνω από αυτήν υψώνεται ο νεότερος δίκλιτος καθολικός ναός της Αγίας Αναστασίας, που αναφέρεται ήδη σε απογραφή εκκλησιών του 1856.

Η Αγία Αναστασία στα «Ρέντια». Ο χαμηλός τοίχος μπροστά της ανήκει στην αρχική βασιλική.

Σύμφωνα με τη δημοσίευση των ερευνητών στα Πρακτικά του Δ΄ Διεθνούς Κυκλαδολογικού Συνεδρίου, που έγινε στη Χώρα το 2021 και τα πρακτικά του κυκλοφόρησαν το 2025, κατά τις εργασίες ανακαίνισης του 1995 είχαν βρεθεί στο εσωτερικό τέσσερις λακκοειδείς τάφοι με κεραμική του 6ου–7ου αιώνα. Η πρώτη ανασκαφή του 2021 αποκάλυψε το βόρειο κλίτος της βασιλικής, με τοίχους πάχους 70 εκατοστών, ενώ φαίνεται ακόμη και μέρος της αψίδας κάτω από τον ανατολικό τοίχο του σημερινού ναού. Έχει διατυπωθεί και η άποψη ότι πρόκειται για έναν από τους πρώτους καθεδρικούς ναούς της Τήνου.

Όπως παρουσιάστηκε το 2024, η βασιλική χτίστηκε τον 5ο αιώνα και είναι η παλαιότερη γνωστή εκκλησία του νησιού. Λειτούργησε ως τα τέλη του 7ου αιώνα, ξαναχρησιμοποιήθηκε τον 12ο και τον 16ο αιώνα ξαναχτίστηκε ως ο δίκλιτος ναός που στέκει σήμερα.

Ένα «εμπορικό κέντρο» στο άκρο του αρχαίου νεκροταφείου

Στις νοτιοανατολικές πλαγιές του Ξωμπούργου ανασκάπτει το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με διευθύντρια την ομότιμη καθηγήτρια Νότα Κούρου. Εκεί, το 2019, βγήκαν οι κλασικές επιτύμβιες στήλες, ανάμεσά τους και ο «αθλητής» του Ξωμπούργου.

Τις περιόδους 2023 και 2024 η έρευνα επεκτάθηκε βόρεια του νεκροταφείου, στο πλάτωμα αμέσως πάνω από ένα κτίριο που οι ανασκαφείς ονομάζουν Ζ. Εκεί αποκαλύφθηκε ένα μεγάλο, μακρόστενο κτίριο με εσωτερικούς τοίχους που το χωρίζουν σε μικρούς χώρους, με πολλά ανοίγματα και έναν ανοιχτό χώρο στη νότια πλευρά του.

Η ανασκαφή του δεν έχει ολοκληρωθεί. Η διάταξή του, όμως, οδηγεί την ανασκαφέα στην ερμηνεία ενός οργανωμένου εμπορικού και βιοτεχνικού κέντρου, που μάλλον εξυπηρετούσε τις ανάγκες του νεκροταφείου. Τα ευρήματα παρουσιάστηκαν στο 15ο Συμπόσιο του Τομέα Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, τον Μάρτιο του 2025.

Η Παλιόκκλησα, ένας από τους παλαιότερους ναούς του νησιού, που θα ερευνηθεί διεξοδικότερα.

Και σε άλλες γωνιές του νησιού

Το βυζαντινό πρόγραμμα κοιτάζει και άλλα μνημεία. Στη θέση «Βρυσιά», περίπου 400 μέτρα από την Καλλονή, καταγράφηκαν δύο μικροί μονόχωροι ναοί με στέγη από μεγάλες πέτρινες πλάκες, έναν τρόπο δόμησης που συναντάμε σε πολλά νησιά των Κυκλάδων. Η Παλιόκκλησα ξεχωρίζει για την αρχιτεκτονική της, που παραπέμπει σε κτίσμα της πρώτης χιλιετίας. Για πρώτη φορά, επίσης, τα μεσοβυζαντινά γλυπτά του νησιού, πολλά από τα οποία είναι εντοιχισμένα σε νεότερες εκκλησίες, καταγράφονται συστηματικά σε ψηφιακή βάση δεδομένων.

Στο ίδιο συμπόσιο του ΕΚΠΑ παρουσιάστηκαν ακόμη μια μελέτη για τις αγροικίες των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων στην περιοχή της Βουρνής και μια εργασία για τις μεταβυζαντινές επιγραφές της Τήνου.

Το καλοκαίρι, οι ίδιοι οι ερευνητές παρουσίασαν τη δουλειά τους στους Τηνίους, στη διάλεξη της Εταιρείας Τηνιακών Μελετών στην Καλλονή. Τα αποτελέσματα του 2024 και του 2025 αναμένεται να δημοσιευτούν μετά τη μελέτη που γίνεται φέτος. Το Ξώμπουργο, φαίνεται, έχει ακόμη πολλά να πει.