Το χωράφι δεν το αδειάζει ο τουρισμός: «Το ένα χέρι νίβει τ’ άλλο», απαντούν από το Λιβάδι της Κώμης — και δείχνουν το νερό, το κόστος και τις εισαγωγές

Το Λιβάδι της Κώμης, όπου καλλιεργείται η αγκινάρα της Τήνου.

Ανταγωνίζεται ο τουρισμός το χωράφι; Όσοι καλλιεργούν ακόμη στην Τήνο απάντησαν στην κάμερα της ΕΡΤ3 πως όχι: ο επισκέπτης είναι ο πελάτης τους. Αυτό που τους λιγοστεύει, λένε, είναι άλλο: τα χέρια που δεν βρίσκονται, το νερό που λιγοστεύει, τα έξοδα που ξεπερνούν τα έσοδα, το εισαγόμενο που ρίχνει την τιμή. Βάλαμε δίπλα στα λόγια τους τους αριθμούς της ΕΛΣΤΑΤ, τα ποσά της κρατικής ενίσχυσης και είκοσι τόνους πατάτα που φέτος περίμεναν αγοραστή.

Το ερώτημα ακούγεται καθαρά στην εκπομπή της ΕΡΤ3 «Από το Χωράφι στο Ράφι», που προβλήθηκε την άνοιξη με θέμα την αγκινάρα της Τήνου: ο τουρισμός λειτουργεί ανταγωνιστικά απέναντι στον αγροτικό τομέα και στην καλλιέργεια της αγκινάρας, ή το ένα χέρι νίβει τ’ άλλο; Το θέτει ο παρουσιαστής Λεωνίδας Λιάμης. Η απάντηση έρχεται από τη Μαρία Δενεκαρία, παραγωγό και μεταποιήτρια, χωρίς δεύτερη σκέψη.

«Εγώ πιστεύω το ένα χέρι νίβει τ’ άλλο.»Μαρία Δενεκαρία, παραγωγός – μεταποιήτρια

Και αμέσως μετά, η άλλη μισή αλήθεια, ειπωμένη το ίδιο ήρεμα: «Όλοι μαζί δεν είμαστε και πάρα πολλοί παραγωγοί εδώ πέρα, γιατί λίγο μειωνόμαστε όσο περνάει ο χρόνος. Επομένως όλοι μαζί προσπαθούμε να προωθήσουμε το προϊόν και να μην υπάρχει ανταγωνισμός μεταξύ μας».

Δεν είναι η μόνη τέτοια στιγμή. Λίγο νωρίτερα στην ίδια εκπομπή, παραγωγός μετρά τι του μένει όταν η αγκινάρα φεύγει για την Αθήνα και καταλήγει: «Ευτυχώς που έχουμε τις ταβέρνες της Τήνου», που προτιμούν την τηνιακή αγκινάρα. Και όταν η ίδια εκπομπή ήρθε στο νησί για το καρίκι και ρώτησε αν ο τουρισμός πιέζει την κτηνοτροφία ή της δίνει διέξοδο, η απάντηση είχε και τις δύο πλευρές: «Υπάρχουν δύο όψεις», με κάποιους να κάνουν παρατηρήσεις για το πώς κρατά κανείς τα ζώα του· «από την άλλη βοηθάει πάρα πολύ, γιατί όσο πιο πολύ έχουμε στο νησί μας κόσμο που θα έρθει, θα έχουμε κι εμείς περισσότερη κατανάλωση».

Για όσους μένουν στο χωράφι, λοιπόν, ο τουρισμός είναι πρώτα απ’ όλα αγορά: η ταβέρνα που παίρνει την αγκινάρα, το εστιατόριο που ζητά το καρίκι, ο επισκέπτης που τρώει τηνιακό. Ότι πολλοί νέοι του νησιού δουλεύουν σήμερα στον τουρισμό, κανείς δεν το αμφισβητεί. Το ερώτημα είναι γιατί το χωράφι δεν μπορεί να τους κρατήσει.

«Τώρα είναι πέντε-έξι»

Η αγκινάρα δεν ήταν πάντα η μεγάλη καλλιέργεια του νησιού. Όπως εξηγεί στην εκπομπή ο γεωπόνος του Αγροτικού Συνεταιρισμού Τήνου Ματθαίος Βίλλας, η Τήνος στράφηκε σε αυτήν μετά τη δεκαετία του ’80, κυρίως στη δεκαετία του ’90, στην περιοχή της Κολυμπήθρας και της Κώμης, στο Λιβάδι, «που έχει τα πολλά νερά». Οι παλιοί θυμούνται πώς έγινε: «Αρχίσαμε σιγά σιγά και δοκιμάζαμε. Και παρατήσαμε τις άλλες καλλιέργειες».

Όταν η κουβέντα φτάνει στο πόσοι έμειναν, ο Ιάκωβος Πρελορέντζος, κάτοικος Κώμης, απαντά με δύο λέξεις: «Πολύ λίγοι». Και με μια μέτρηση που δεν χρειάζεται στατιστική υπηρεσία: «Τώρα είναι πέντε-έξι που ασχολούνται με την αγκινάρα».

Τι εμποδίζει: χέρια, νερό, έξοδα, εισαγωγές

Στην εκπομπή για την αγκινάρα, κανείς δεν κατηγόρησε τον τουρισμό. Οι λόγοι που ακούγονται είναι πιο πεζοί, και γι’ αυτό πιο δύσκολοι.

Τα χέρια. «Δύσκολη καλλιέργεια η αγκινάρα. Έχει πολλά μεροκάματα με τα χέρια, δεν μπαίνει εύκολα μηχάνημα», λέει ο παραγωγός Αντώνης Πρελορέντζος. Και όταν ρωτιέται αν βρίσκονται εργάτες: «Αναγκαστικά μειώνεις την παραγωγή, γιατί δεν υπάρχουν χέρια». Οικογενειακή υπόθεση, δηλαδή; «Οι πιο πολλοί είμαστε έτσι».

Το νερό. «Έχουν μειωθεί οι βροχοπτώσεις, οπότε δεν έχουμε πολύ νερό, και έτσι αναγκαστικά μειώνονται οι καλλιέργειες», απαντά παραγωγός όταν ρωτιέται για την κλιματική αλλαγή.

Το νερό, όμως, δεν είναι μόνο υπόθεση του ουρανού. Η λιμνοδεξαμενή της Λιβάδας εγκαινιάστηκε το 1993 και κόστισε 492 εκατομμύρια δραχμές· σύμφωνα με έρευνα του δημοσιογράφου Γιάννη Παλαιολόγου, που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2023, ως τότε δεν είχε λειτουργήσει ποτέ. Στο ίδιο ρεπορτάζ καταγράφεται ότι το φράγμα της Γρίζας, με μελέτες από το 2001–2002, δεν είχε προχωρήσει. Τριάντα και πλέον χρόνια και πολλές διοικήσεις μετά, το ερώτημα είναι απλό: τι ισχύει σήμερα;

Τα έξοδα και οι μεσάζοντες. «Είναι πολλά τα έξοδα και λίγα τα έσοδα», ακούγεται. Η αγκινάρα φεύγει κυρίως για την αγορά της Αθήνας, και εκεί, όπως εξηγεί παραγωγός, ο χονδρέμπορος κρατά τα νόμιμα ποσοστά του, αλλά μετά η αγκινάρα μπορεί να αλλάξει δυο-τρία χέρια: χαμηλή τιμή για αυτόν που τη φύτεψε, ακριβή για αυτόν που την τρώει. «Είναι και τα μεταφορικά να πάνε στην Αθήνα», προσθέτει.

Οι εισαγωγές. «Μόλις έρθει και πέσει στην αγορά η αγκινάρα της Αιγύπτου, αμέσως η τιμή κατεβαίνει», λέει παραγωγός. Στις κατεψυγμένες που κυκλοφορούν, εξηγεί, η πρώτη ύλη είναι Αίγυπτος· η εταιρεία είναι νόμιμη, αλλά τα ψιλά γράμματα στο κάτω μέρος της συσκευασίας λίγοι τα διαβάζουν.

Είκοσι τόνοι πατάτα που περίμεναν αγοραστή

Το ίδιο είδαμε φέτος και μακριά από την αγκινάρα. Τον Ιούλιο γράψαμε ότι πάνω από είκοσι τόνοι τηνιακής πατάτας κινδύνευαν να μείνουν αδιάθετοι. Οι άνθρωποι που την έβγαλαν δεν είχαν αφήσει το χωράφι για τον τουρισμό: είχαν σπείρει, είχαν ποτίσει, είχαν μαζέψει τη σοδειά. Αυτό που έλειπε ήταν ο αγοραστής, την ώρα που στο νησί έφτανε εισαγόμενη πατάτα, φθηνότερη και τυποποιημένη.

Οι μεγάλες αλυσίδες που έχουν εγκατασταθεί στο νησί εφοδιάζονται από τα δικά τους κέντρα διανομής, με τιμές που ένας μικρός παραγωγός σε νησί, με μικρές ποσότητες και ακριβά μεταφορικά, δύσκολα φτάνει. Είναι νόμιμο. Το αποτέλεσμα, όμως, φαίνεται στο χωράφι: ό,τι δεν αγοράζεται φέτος, του χρόνου δεν φυτεύεται.

Το ίδιο και στο γάλα

Στην εκπομπή για το καρίκι η εικόνα είναι η ίδια, με άλλα λόγια. Στο νησί υπάρχουν, όπως ακούγεται, γύρω στις 200 ενεργές μονάδες αιγοπροβάτων και αγελάδων, «μικρές μονάδες με μικρό ζωικό κεφάλαιο», και η ημερήσια εισκόμιση γάλακτος από όλο το νησί είναι κατά μέσο όρο ένας τόνος.

Η βοσκή δεν φτάνει και η ζωοτροφή αγοράζεται. «Εκεί είναι το μεγάλο πρόβλημα», λέει κτηνοτρόφος, «γιατί ό,τι περνάει θάλασσα, διπλασιάζεται η τιμή του». Η διαφορά στην τιμή του γάλακτος σε σχέση με την ηπειρωτική Ελλάδα είναι, όπως λέει, «κάποια λεπτά». Καλύπτεται το κόστος; «Όχι, όχι. Με τίποτα».

Για τη νεροκολοκύθα, χωρίς την οποία καρίκι δεν γίνεται, ο καλλιεργητής της λέει ότι τα παιδιά δεν ενδιαφέρονται και ότι όσοι την παράγουν είναι πια «τρεις μόνο». Το ίδιο το τυρί, πάντως, που είχε σχεδόν ξεχαστεί, ξαναβρήκε τη θέση του, όπως ακούγεται, με την προσπάθεια των τοπικών παραγωγών «και από την εστίαση του νησιού».

Αυτοί που μένουν

Η Μαρία Βιδάλη είναι παραγωγός αγκινάρας. Για τους νέους που δεν συνεχίζουν, δεν μασά τα λόγια της.

«Θεωρώ ότι είναι λάθος, γιατί υπάρχει ιστορία στη γη. Έχουν κάνει κόπο, ειδικά εδώ στην Τήνο, να βάλουν τα πεζούλια γύρω γύρω. Έχουν δουλέψει πάρα πολύ, κι εμείς άμα δεν το συνεχίσουμε, θα χαθεί όλο αυτό.»Μαρία Βιδάλη, παραγωγός

Δεν ωραιοποιεί, και στα λόγια της ακούγεται κάτι που εξηγεί γιατί λείπουν τα χέρια: «Στην αρχή είναι δύσκολο, δεν είναι εύκολο να είσαι οικονομικά ανεξάρτητος». Χρειάστηκε να δουλεύει και αλλού, γιατί η γη «ήθελε και επένδυση και υπομονή, επιμονή». Και μετά, η φράση που αξίζει να ακουστεί σε κάθε νέο του νησιού: «Ήρθε κάποια στιγμή, αφού έχουμε και ένα παιδί κιόλας, να μπορούμε να ζήσουμε μόνο από αυτό».

Από το 7:33: ο Ιάκωβος Πρελορέντζος και, αμέσως μετά, η Μαρία Βιδάλη.

Δίπλα στο χωράφι μεγαλώνει και κάτι καινούριο: η μεταποίηση. Η αγκινάρα που περισσεύει μπαίνει σε βαζάκι, και οι νέοι που το δοκιμάζουν δουλεύουν μαζί αντί να κοντράρονται: «Έχουμε πολύ καλή συνεργασία, ο στόχος είναι ίδιος. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό και σπανίζει, δυστυχώς».

Η ενίσχυση: 50 ευρώ το στρέμμα, με όριο για όλο το νησί

Κρατική ενίσχυση για την αγκινάρα της Τήνου προβλέπεται, μέσα από το ευρωπαϊκό καθεστώς για τα Μικρά Νησιά του Αιγαίου. Η υπουργική απόφαση που βρήκαμε (ΦΕΚ Β΄ 21/13.1.2017) την ορίζει σε 500 ευρώ ανά εκτάριο, δηλαδή 50 ευρώ το στρέμμα, με ανώτατο όριο 6.000 ευρώ τον χρόνο για όλους τους παραγωγούς του νησιού μαζί. Το ποσό αυτό αντιστοιχεί σε 120 στρέμματα· αν οι αιτήσεις το ξεπεράσουν, η ενίσχυση μειώνεται οριζόντια για όλους. Για τις πατάτες, η ίδια απόφαση προβλέπει 600 ευρώ ανά εκτάριο, με όριο 530.000 ευρώ τον χρόνο για όλα τα μικρά νησιά του Αιγαίου.

Δεν μπορέσαμε να επιβεβαιώσουμε αν τα ποσά αυτά έχουν αναθεωρηθεί από τότε. Το ερώτημα απευθύνεται στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης, και το ίδιο ισχύει για το πόσοι Τήνιοι παραγωγοί πληρώθηκαν πέρυσι και πόσα.

Τι λένε οι αριθμοί

Τον Αύγουστο, στο κείμενό μας «Όταν το χωράφι γίνεται οικόπεδο», ρωτούσαμε πόσα στρέμματα καλλιεργούνται σήμερα σε σχέση με μια δεκαετία πριν. Ψάξαμε την επίσημη απάντηση στην Απογραφή Γεωργίας – Κτηνοτροφίας της ΕΛΣΤΑΤ, που συγκρίνει το 2009 με το 2020. Για την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, δηλαδή Κυκλάδες και Δωδεκάνησα μαζί, δείχνει αυτό:

Το −34% είναι η μεγαλύτερη μείωση γεωργικής γης σε χρήση, δηλαδή καλλιέργειες και βοσκοτόπια μαζί, ανάμεσα στις δεκατρείς περιφέρειες της χώρας· σε όλη την Ελλάδα η μείωση ήταν 18,8%. Στα νησιά μας έπαψε να χρησιμοποιείται, μέσα σε έντεκα χρόνια, ένα στα τρία στρέμματα.

Οι ίδιοι πίνακες, όμως, δείχνουν και κάτι που συχνά ξεχνιέται: το χωράφι αδειάζει παντού. Οι εκμεταλλεύσεις μειώθηκαν 26,0% στο Νότιο Αιγαίο και 26,6% σε ολόκληρη τη χώρα, δηλαδή με τον ίδιο ρυθμό· και η Ήπειρος, που δεν έχει τον τουρισμό των Κυκλάδων, έχασε το 31,3% της γεωργικής της γης. Αν η αιτία ήταν μόνο ο τουρισμός, η εικόνα θα ήταν διαφορετική.

Για την Τήνο χωριστά, η έκδοση της ΕΛΣΤΑΤ δεν δίνει αριθμό: τα στοιχεία της σταματούν στο επίπεδο της Περιφέρειας. Ξέρουμε πόσο χάνει το Νότιο Αιγαίο· δεν ξέρουμε ακόμη πόσο χάνει το δικό μας νησί.

Το επόμενο βήμα έχει όνομα

Η εκπομπή δεν μένει στο παράπονο. Ο γεωπόνος του Συνεταιρισμού, Ματθαίος Βίλλας, βάζει στο τραπέζι μια πρόταση: «Το επόμενο βήμα που θα πρέπει να προχωρήσουμε ως νησί είναι να φτιάξουμε έναν φάκελο για αναγνώριση της αγκινάρας Τήνου ως προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης, όπως πραγματικά είναι».

Υπάρχει και πάνω σε τι να πατήσει: η Γιορτή της Αγκινάρας στην Κώμη, που όπως ακούγεται στην εκπομπή ξεκίνησε το 2006, φέρνει κάθε Μάιο κόσμο από όλο το νησί και από αλλού, ενώ η αξιολόγηση για την «Παγκόσμια Περιφέρεια Γαστρονομίας» ξεκίνησε πριν από λίγες μέρες από την Τήνο. Γαστρονομία χωρίς χωράφι, όμως, δεν γίνεται.

Επτά ερωτήματα, χωρίς παραλήπτη μόνο έναν

Το θέμα δεν γεννήθηκε χθες και δεν χρεώνεται σε μία διοίκηση· κρατά δεκαετίες. Γι’ αυτό τα ερωτήματα απευθύνονται σε όλους όσοι έχουν λόγο: Πολιτεία, Περιφέρεια, Δήμο, Συνεταιρισμό, καταστήματα, και σε εμάς που ψωνίζουμε.

• Νερό. Τι ισχύει σήμερα για τη λιμνοδεξαμενή της Λιβάδας και για τα αρδευτικά έργα του νησιού; Με λιγότερες βροχές, ποιο είναι το σχέδιο για το Λιβάδι της Κώμης;
• Ενίσχυση. Ισχύει ακόμη το όριο των 6.000 ευρώ τον χρόνο για την αγκινάρα; Φτάνει για να κρατήσει έναν άνθρωπο στο χωράφι;
• Γη. Πού θα βρει χωράφι ένας νέος που θέλει να ξεκινήσει; Υπάρχει καταγραφή των εκτάσεων που μένουν ακαλλιέργητες, και τρόπος να δοθούν σε όσους θέλουν να τις δουλέψουν;
• Κόστος. Πόσο από την τιμή του ραφιού φτάνει στον παραγωγό, αφού αφαιρεθούν μεταφορικά, μεσάζοντες, φόροι και εισφορές;
• Αγορά. Πόσα καταστήματα και εστιατόρια του νησιού αγοράζουν τηνιακά προϊόντα, και τι θα βοηθούσε να γίνουν περισσότερα; Μια σταθερή αγορά παραγωγών; Μια σήμανση «τηνιακό» στο ράφι;
• Ονομασία. Ποιος θα αναλάβει να ετοιμάσει τον φάκελο για την Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης της αγκινάρας Τήνου, και πότε;
• Μέτρηση. Πόσα στρέμματα καλλιεργούνται σήμερα στην Τήνο και πόσοι είναι οι ενεργοί παραγωγοί; Μπορεί να υπάρξει αυτός ο αριθμός για το νησί;

Ως τότε, ισχύει αυτό που γράψαμε και από τον κάμπο της Κώμης: κάθε φορά που διαλέγουμε τηνιακό, κρατάμε ζωντανό ένα χωράφι και έναν άνθρωπο που επιμένει.

Εσείς τι λέτε; Τι εμποδίζει σήμερα έναν νέο να πιάσει το χωράφι; Γράψτε μας.

Πηγές: ΕΡΤ3, «Από το Χωράφι στο Ράφι – Αγκινάρα Τήνου» (δελτίο Τύπου ΕΡΤ) και «Καρίκι Τήνου» (δελτίο Τύπου ΕΡΤ) · ΕΛΣΤΑΤ, Αποτελέσματα Απογραφής Γεωργίας – Κτηνοτροφίας 2021 (έτος αναφοράς 2020, προσωρινά στοιχεία, σελ. 7 και 54–56) · Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, ΚΥΑ 6266/146471 (ΦΕΚ Β΄ 21/13.1.2017), άρθρα 7 και 9 · Γιάννης Παλαιολόγος, «Τήνος: Τα ψεύτικα τα έργα, τα μεγάλα», inside story / Βιώσιμες Κυκλάδες, Νοέμβριος 2023. Εικόνες: καρέ από την εκπομπή της ΕΡΤ3· φωτογραφία πατάτας: Tinos Live TV.